Susan Stryker

Susan Stryker — amerykańska historyczka, teoretyczka, filmoznawczyni, aktywistka i jedna z najważniejszych współtwórczyń studiów transpłciowych jako odrębnego pola badawczego. Jej praca sytuowana jest na przecięciu historii seksualności, teorii queer, feminizmu, studiów trans i praktyk archiwalnych. Od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku Stryker konsekwentnie przesuwa refleksję nad transpłciowością z obszaru patologizacji ku obszarowi podmiotowości, sprawczości i samowiedzy. Szczególne znaczenie ma w jej dorobku figuracja potwora jako narzędzia politycznego i epistemologicznego oraz rozwinięta wokół niej koncepcja transpłciowej wściekłości (*transgender rage*) i odmowy wygładzenia — sprzeciwu wobec asymilacyjnego ideału bezszwowego dopasowania do cisnormy. ### Biografia i kontekst intelektualny Susan Stryker obroniła doktorat z historii Stanów Zjednoczonych na University of California, Berkeley, w 1992 roku. Jej wczesna praca dotyczyła historii mormonizmu, jednak moment ten zbiegł się z jej własną tranzycją, co skierowało jej zainteresowania ku historii seksualności, polityce płci oraz warunkom wytwarzania wiedzy o osobach transpłciowych. Już od początku swojej kariery Stryker łączyła pracę akademicką z działalnością aktywistyczną i archiwalną, współtworząc język, którym osoby transpłciowe mogły mówić we własnym imieniu. Jej wejście do humanistyki nastąpiło w czasie intensywnego rozwoju teorii queer. Stryker pozostawała z nią w żywym dialogu, równocześnie ujawniając jej ograniczenia. Podkreślała, że transpłciowość nie może być sprowadzona wyłącznie do queerowej gry z normą ani do medycznej narracji o korekcie ciała. Potrzebne było osobne pole badawcze, które potrafi uchwycić zarówno materialność ciała, jak i przemoc epistemiczną, archiwalne wymazywanie oraz afektywną intensywność doświadczenia trans. ### Studia transpłciowe jako pole wiedzy Susan Stryker odegrała pierwszoplanową rolę w instytucjonalizacji studiów transpłciowych. Jej działalność obejmowała zarówno tworzenie zaplecza teoretycznego, jak i budowę realnych struktur pola: programów, archiwów, antologii i czasopism. Szczególne znaczenie miały redagowane przez nią tomy *The Transgender Studies Reader* oraz współtworzenie czasopisma *TSQ: Transgender Studies Quarterly*, pierwszego specjalistycznego periodyku poświęconego studiom trans. W tym projekcie stawką było wydobycie wiedzy o transpłciowości spod dominacji nauk medycznych i psychologicznych, które przez dekady przedstawiały osoby trans jako obiekty diagnozy, terapii i dyscyplinowania. Stryker przesuwa punkt ciężkości: podmiot transpłciowy przestaje być „przypadkiem” badanym przez instytucję i staje się producentką wiedzy, świadkiem własnej historii oraz autorką teorii. ### „My Words to Victor Frankenstein…” i figura potwora Najbardziej wpływowym tekstem Stryker pozostaje esej **„My Words to Victor Frankenstein Above the Village of Chamounix: Performing Transgender Rage”** z 1994 roku. Tekst ten, pierwotnie przygotowany jako performatywny wykład, uchodzi za manifest studiów transpłciowych. To właśnie w nim Stryker dokonuje radykalnego przejęcia figury potwora z *Frankensteina* Mary Shelley. Stryker utożsamia ciało transpłciowe z ciałem potwora: ciałem skonstruowanym, poskładanym, zszytym, technologicznie przekształconym, a przez to wystawionym na odrzucenie przez normatywny porządek. To utożsamienie nie ma charakteru samoponiżającego. Przeciwnie — stanowi akt odzyskania figury, którą kultura zachodnia tradycyjnie wykorzystywała do oznaczania nienaturalności, zagrożenia i wykluczenia. Potwór staje się tu figurą emancypacyjną: kimś, kto odsłania arbitralność normy i ujawnia przemoc konieczną do jej utrzymania. ### Nienaturalność jako pozycja polityczna Jednym z najważniejszych ruchów teoretycznych Stryker jest afirmacja nienaturalności. W tradycyjnym porządku symbolicznym to, co „naturalne”, wiąże się z wartością, prawomocnością i pełnią człowieczeństwa, a to, co „sztuczne”, „wytworzone” czy „zmienione”, spycha się ku podrzędności i podejrzliwości. Stryker odrzuca tę dychotomię. Wskazuje, że ciało transpłciowe w sposób szczególnie wyrazisty ujawnia ogólną prawdę o cielesności: każde ciało jest już uwikłane w technologię, normę, medycynę, język i kulturę. Ciało trans nie jest więc odstępstwem od czystej natury. Jest miejscem, w którym fikcja tej natury pęka wyjątkowo wyraźnie. Z tego powodu nienaturalność nie oznacza u Stryker braku autentyczności. Otwiera raczej przestrzeń krytycznego namysłu nad tym, kto i w jaki sposób ustanawia granice tego, co uznaje się za prawdziwe, ludzkie i dopuszczalne. ### Potwór jako omen i ostrzeżenie Stryker sięga również do etymologii słowa „potwór” (*monster*), wiążąc je z łacińskim *monstrum* i *monere* — znakiem, omenem, ostrzeżeniem. Potwór nie jest więc wyłącznie kimś odrażającym. Jest figurą, która sygnalizuje kryzys porządku, ujawnia jego pęknięcie i zmusza do konfrontacji z tym, co zostało wyparte. W tym sensie podmiot transpłciowy pełni funkcję epistemologiczną: nie tylko istnieje poza normą, ale też ujawnia, jak niestabilna i historycznie skonstruowana jest sama norma. ### Transpłciowa wściekłość Drugim kluczowym pojęciem w myśli Stryker jest **transpłciowa wściekłość** (*transgender rage*). To kategoria afektywna i polityczna zarazem. Wściekłość nie oznacza tu prywatnego wybuchu emocji ani psychologicznej niestabilności. Jest reakcją na narzuconą przemoc płciowego porządkowania świata — na fakt, że płeć zostaje przypisana bez zgody podmiotu, a każda próba jej zakwestionowania spotyka się z dyscyplinowaniem, medycznym nadzorem, egzotyzacją lub karą. Wściekłość ta ma charakter transformacyjny. Nie zostaje skierowana do wnętrza jako autodestrukcja, lecz zostaje przekształcona w mowę, teorię, performans i opór. U Stryker to właśnie wściekłość pozwala przejść od pozycji patologizowanego obiektu do pozycji mówiącego podmiotu. Stanowi siłę, która nie daje się uspokoić logiką integracji za wszelką cenę. ### Medycyna, gatekeeping i przemoc dyscyplinarna Znacząca część pracy Stryker dotyczy krytyki medycznych i psychologicznych instytucji kontroli. Zwraca ona uwagę, że nauki „psy” oraz praktyki kliniczne przez długi czas pełniły funkcję strażniczek granic płci, nie ograniczając się do opisu rzeczywistości, lecz aktywnie ją normując. Dostęp do hormonów, operacji, rozpoznania społecznego czy prawnej zmiany danych był często uzależniony od spełnienia zestawu normatywnych oczekiwań dotyczących kobiecości, męskości, seksualności i „wiarygodności” podmiotu trans. Stryker podważa ten porządek, wskazując, że jego stawką pozostaje nie zdrowie, ale dyscyplina. Osoba trans ma być rozpoznawalna tylko wtedy, gdy zgadza się na model, który niweluje ślady transformacji i prowadzi ku jak najmniejszej widzialności. ### Odmowa wygładzenia Na tym tle szczególnie ważne staje się pojęcie **odmowy wygładzenia**. Stryker sprzeciwia się wymogowi, by tranzycja kończyła się całkowitym „wtopieniem” w porządek cisnormatywny, a ciało i biografia osoby trans stawały się bezszwowe, gładkie i czytelne dla normy. Taki model wymaga ukrycia blizn, szwów, przejść, sprzeczności i pęknięć — wszystkiego, co świadczy o procesie przemiany. Odmowa wygładzenia jest u Stryker estetyką, polityką i metodą. Oznacza zgodę na widzialność śladu, nieciągłości, konstrukcji. Szew nie jest tutaj czymś wstydliwym ani czymś, co trzeba ukryć. Jest miejscem prawdy o ciele i jego historii. Stryker proponuje, by właśnie w szwach i bliznach szukać krytycznej mocy, ponieważ to one ujawniają pracę normy i przemoc, którą norma musi wykonać, aby wyglądać na naturalną. ### Estetyka szwu i blizny Ta logika przenika również formę jej pisania i performansu. Stryker często świadomie buduje teksty i wystąpienia tak, by nie były „gładkie” ani całkowicie przezroczyste. Zamiast linearnej narracji pojawiają się przejścia, skoki, przemieszczenia afektu i rejestru. W sensie formalnym odpowiada to samej teorii: szew nie ma zostać zamaskowany. Ma pozostać widoczny jako miejsce produkcji znaczenia. ### Relacja z teorią queer Susan Stryker wielokrotnie określała studia transpłciowe jako „złego bliźniaka” teorii queer. Oba pola wyrastają z podobnych źródeł i współdzielą nieufność wobec naturalizowanych kategorii tożsamości, jednak ich akcenty rozkładają się inaczej. Teoria queer koncentrowała się początkowo przede wszystkim na destabilizowaniu norm seksualnych. Studia transpłciowe, zwłaszcza w ujęciu Stryker, przesuwają uwagę ku samej materializacji płci, ku ciału, medycynie, technologii i rozpoznawalności podmiotu. Stryker pokazuje, że sama dekonstrukcja tożsamości nie wystarcza, jeśli pomija materialne warunki życia osób trans oraz instytucjonalne formy przemocy, które organizują ich codzienność. Jej praca rozwija więc queerową krytykę, a zarazem ujawnia jej ślepe pola. ### Abjekcja, Butler, Kristeva, Creed Myśl Stryker pozostaje w intensywnym dialogu z tradycją humanistyczną końca XX wieku. Szczególnie ważne są tu odniesienia do Julii Kristevej, Judith Butler i Barbary Creed. Z Kristevej Stryker czerpie pojęcie abiektu jako tego, co narusza granice i porządek symboliczny. Ciało trans — w oczach normy — bywa właśnie takim abiektem. Stryker nie próbuje usunąć tej figury, ale ją odzyskuje i przepracowuje. Z Butler łączy ją zainteresowanie performatywnością płci, jednak Stryker wyraźniej akcentuje sytuację osób, których cytowanie normy nigdy nie bywa uznane za całkowicie prawomocne. Z kolei w rozmowie z Barbarą Creed, autorką koncepcji *monstrous-feminine*, Stryker rozwija analizę potworności jako mechanizmu dyscyplinowania wszelkiej cielesnej odmienności, szczególnie tej, która destabilizuje patriarchalny porządek płci. ### Archiwum, historia i odzyskiwanie przeszłości Susan Stryker pozostaje ważną postacią nie tylko dla teorii, ale też dla praktyk archiwalnych i historycznych. Pracowała w GLBT Historical Society, uczestniczyła w tworzeniu Digital Transgender Archive i współtworzyła film dokumentalny **„Screaming Queens: The Riot at Compton’s Cafeteria”**. Dzięki tej pracy przypomniane zostały historie transpłciowego oporu, które wcześniej pozostawały wypchnięte z głównego nurtu narracji LGBTQ+. Szczególne znaczenie miało przywrócenie pamięci o zamieszkach w Compton’s Cafeteria z 1966 roku — wydarzeniu wcześniejszym od Stonewall i pokazującym, że osoby trans, drag queens i pracownice seksualne były od dawna centralnymi postaciami walki z policyjną przemocą i społecznym wykluczeniem. Archiwum staje się tu narzędziem politycznym: umożliwia odzyskanie genealogii, bez której współczesna podmiotowość trans pozostaje przedstawiana jako coś nowego, odosobnionego albo ahistorycznego. ### TSQ i budowanie instytucji Współtworzenie *TSQ: Transgender Studies Quarterly* miało charakter przełomowy. Czasopismo to ustabilizowało pole studiów transpłciowych jako przestrzeń, w której osoby trans nie występują wyłącznie jako temat, ale jako redaktorki, autorki, producentki pojęć i uczestniczki sporów metodologicznych. Dzięki temu możliwe stało się rozszerzanie pola ku perspektywom transnarodowym, postkolonialnym, środowiskowym i posthumanistycznym. ### Nowy materializm i pytanie o „trans-” W nowszych debatach praca Stryker stała się istotna także dla nowego materializmu, studiów nad zwierzętami, posthumanizmu i refleksji nad samym przedrostkiem „trans-”. Jej twórczość otwiera pytania o ruch, przejście, transformację, zmianę formy i przekraczanie kategorii nie tylko w obszarze płci, ale także szerzej — w namyśle nad tym, czym jest ciało, człowieczeństwo i relacja między naturą a technologią. ### Teoria a materialne warunki życia Równocześnie z inspirującą mocą tej teorii pojawia się napięcie, które samo pole studiów transpłciowych musi stale negocjować: relacja między intensywną pracą pojęciową a materialnymi warunkami życia osób trans. Stryker antycypowała to napięcie, wskazując, że walka o język, reprezentację i epistemiczną suwerenność ma znaczenie zasadnicze, ale nie wyczerpuje problemów związanych z opieką zdrowotną, bezpieczeństwem, biedą, nadzorem czy przemocą instytucjonalną. Dlatego jej dorobek pozostaje ważny również tam, gdzie teoria spotyka się z praktyką życia codziennego. ### Znaczenie Znaczenie Susan Stryker dla współczesnej humanistyki i polityki wiedzy jest fundamentalne. To ona współtworzyła język, dzięki któremu osoby transpłciowe mogły wyjść z pozycji patologizowanego obiektu i stać się pełnoprawnymi podmiotami teorii. Jej praca nie tylko poszerzyła teorię queer i feminizm o perspektywę trans, ale też zmieniła sposób myślenia o cielesności, naturze, potworności, afekcie i polityce widzialności. W centrum tej pracy znajduje się odmowa wygładzenia: zgoda na szew, bliznę, przejście i nienaturalność jako miejsce wiedzy. Dzięki temu Stryker proponuje model podmiotowości transpłciowej, która nie potrzebuje uspokojenia normy, aby istnieć. Jej teoria pozostaje jedną z najważniejszych propozycji myślenia o trans jako sile epistemologicznej, afektywnej i politycznej — sile, która nie prosi o dopuszczenie do centrum, tylko ujawnia, że samo centrum od początku było konstrukcją wymagającą przemocy, by wyglądać na naturalną.