Sara Ahmed

Sara Ahmed — brytyjsko-australijska teoretyczka feministyczna, badaczka instytucji, autorka prac z zakresu studiów kulturowych, teorii afektu, queer studies i krytyki organizacyjnej. Przez wiele lat związana z Goldsmiths, University of London, gdzie pracowała jako profesorka Race and Cultural Studies, należy dziś do najważniejszych współczesnych osób autorskich analizujących przemoc instytucjonalną, mechanizmy wykluczenia i politykę skargi. Jej książka *Complaint!* (2021) stanowi jedną z najważniejszych feministycznych analiz uniwersytetu neoliberalnego jako maszyny zarządzania przemocą, ciszą i reputacją. ### Wprowadzenie: fenomenologia władzy instytucjonalnej *Complaint!* powstała jako analiza tego, co dzieje się z osobą skarżącą się wewnątrz instytucji, zwłaszcza uniwersytetu. Ahmed nie interesuje deklarowany obraz organizacji — polityki równościowe, język troski, procedury i kodeksy. Interesuje ją to, co dzieje się za zamkniętymi drzwiami: jak instytucje zatrzymują skargi, rozpraszają odpowiedzialność, chronią osoby sprawcze i przekształcają osobę zgłaszającą przemoc w problem do zarządzania. Książka sytuuje się na przecięciu feministycznej fenomenologii, etnografii instytucjonalnej i krytyki organizacyjnej. Ahmed opisuje uniwersytet nie jako neutralne miejsce wiedzy, lecz jako strukturę, która aktywnie odtwarza białość, patriarchat, hierarchię i przemoc administracyjną. ### Geneza projektu: odejście z akademii Aby zrozumieć siłę tej książki, trzeba uwzględnić warunki jej powstania. W 2016 roku Ahmed zrezygnowała z pracy w Goldsmiths w proteście przeciw systemowemu ignorowaniu skarg dotyczących molestowania seksualnego. To odejście miało charakter publiczny i polityczny. Nie było zwykłą zmianą zawodową, lecz aktem odmowy wobec instytucji, która nie chciała słyszeć osób skarżących się. To właśnie po opuszczeniu uniwersytetu Ahmed zaczęła gromadzić świadectwa osób, które przechodziły przez formalne procedury skargowe: studentek, pracowniczek, badaczek, administratorek i innych osób uwikłanych w instytucjonalne procesy zgłaszania przemocy, mobbingu, nękania i nierówności. Pozycja „postinstytucjonalna” umożliwiła jej przyjęcie roli zewnętrznej słuchaczki i świadka. Dopiero z zewnątrz można było zobaczyć z całą ostrością, jak instytucja pracuje nad własnym samozachowaniem. ### Metodologia: świadectwo zamiast neutralnego wywiadu Jedną z najważniejszych innowacji *Complaint!* jest jej metodologia. Ahmed nie traktuje wypowiedzi swoich rozmówczyń jak zwykłych wywiadów jakościowych. Z czasem zaczyna rozumieć je jako świadectwa. To przesunięcie ma duże znaczenie polityczne i epistemiczne. Świadectwo nie jest po prostu materiałem badawczym — jest formą ujawnienia krzywdy, próbą ustanowienia faktów i aktem sprzeciwu wobec środowiska, które pracuje nad tym, by prawda nie została nazwana. W ten sposób osoba skarżąca się przestaje być biernym „przypadkiem”, a staje się źródłem wiedzy o instytucji. Ahmed odwraca hierarchię wiarygodności: najwięcej o funkcjonowaniu organizacji wiedzą często te osoby, które instytucja oznacza jako kłopotliwe, przewrażliwione, zbyt emocjonalne albo „trudne”. ### Feministyczne ucho Aby słuchać takich świadectw, Ahmed uruchamia pojęcie „feministycznego ucha”. To kategoria metodologiczna, etyczna i polityczna zarazem. Feministyczne ucho słyszy to, co bywa systemowo uciszane. Jest nastawione na subtelne formy pomniejszania, zacierania, delegitymizowania i unieważniania przemocy. W świecie instytucji usłyszenie kogoś jako „skarżącej się osoby” bywa już sposobem jej odrzucenia. Skarga zostaje wówczas zaklasyfikowana jako hałas, przesada, zakłócenie atmosfery albo zagrożenie dla reputacji. Feministyczne ucho wykonuje ruch przeciwny: słyszy skargę jako wiedzę, jako ślad szkody, jako archiwum instytucjonalnego działania. ### Ciało jako archiwum instytucji Jednym z najmocniejszych wątków książki jest myślenie o ciele osoby skarżącej się jako o archiwum instytucji. Kiedy formalna dokumentacja zostaje schowana w szufladach działu HR, zamknięta w aktach albo zawieszona w proceduralnej próżni, skutki procesu nie znikają. Zostają przejęte przez ciało. Ahmed pokazuje, że instytucjonalna procedura nie kończy się na dokumencie. Przechodzi przez układ nerwowy, cykl menstruacyjny, bezsenność, lęk, wypalenie, utratę głosu, wyczerpanie psychiczne i somatyczne. To, co instytucja archiwizuje, osoba skarżąca się przechowuje w sobie. Skarga zostaje więc zapisana podwójnie: w papierach i w ciele. Tyle że dokument może zostać zamknięty, a ciało nadal nosi skutki. ### Mechanika instytucjonalna Ahmed opisuje instytucję poprzez metaforę mechaniki i hydrauliki. Interesuje ją „plumbing” — układ rur, zaworów, zatorów, przepływów i blokad. Dzięki tej metaforze organizacja przestaje wyglądać jak przejrzysta struktura procedur. Zaczyna jawić się jako skomplikowany system zatrzymywania, kierowania i wygaszania skarg. To właśnie na tym poziomie widać, że instytucje funkcjonują skutecznie wtedy, gdy potrafią zatrzymać zmianę. Ahmed pokazuje, że system działa dokładnie w chwili, gdy powstrzymuje osoby próbujące go przekształcić. Opór, zmęczenie, obijanie się o ściany i poczucie utknięcia nie świadczą o wadliwym działaniu organizacji. Często świadczą o tym, że organizacja działa zgodnie z własnym historycznym projektem. ### Przepływomierz i bałagan Na papierze procedura skargowa wygląda zwykle jak klarowny schemat: kolejne etapy, terminy, osoby kontaktowe, ścieżka zgłoszenia i możliwe rozstrzygnięcia. Ahmed zestawia ten uporządkowany obraz z doświadczeniem osoby skarżącej się, dla której proces ma formę bałaganu, plątaniny, ślepych zaułków, przesunięć, opóźnień i sprzecznych komunikatów. Ta różnica między diagramem a doświadczeniem jest kluczowa. Formalna procedura estetyzuje instytucję, wygładza jej pęknięcia i produkuje wrażenie porządku. Tymczasem realne przechodzenie przez procedurę okazuje się doświadczeniem dezorientacji i przemocy administracyjnej. ### Non-performatywność Jednym z centralnych pojęć Ahmed jest non-performatywność. Chodzi o takie wypowiedzi instytucjonalne — polityki, deklaracje, kodeksy, zobowiązania — które nie uruchamiają skutków, jakie obiecują. Czasem wręcz służą temu, żeby te skutki nie nastąpiły. Ahmed pokazuje, że polityka równościowa, język różnorodności czy procedura antyprzemocowa mogą działać jako osłona. Instytucja mówi, że wspiera, słucha, reaguje i chroni, a właśnie dzięki temu może skuteczniej ukrywać fakt, że nie zmienia warunków, które produkują przemoc. Deklaracja nie jest wtedy narzędziem zmiany, lecz zasobem reputacyjnym i prawnym. ### Znak „ptaki mile widziane” Jedna z najbardziej znanych metafor Ahmed dotyczy znaku zapraszającego ptaki do budowania gniazd na skrzynce pocztowej. Znak mówi: „ptaki mile widziane”. Jednak skrzynka pozostaje w użyciu, więc każda próba zbudowania gniazda kończy się jego zniszczeniem przez wrzucane listy. Zaproszenie istnieje, lecz warunki istnienia nie uległy zmianie. To właśnie działa w ten sposób wiele instytucjonalnych polityk różnorodności. Deklarują otwartość, a jednocześnie zachowują całą materialną organizację przemocy i niedostępności. W konsekwencji osoby zaproszone dostają komunikat, że są mile widziane, ale nie mają gdzie oddychać, osiadać ani trwać. ### Nodding i strategiczna bezczynność Ahmed dużo miejsca poświęca gestom pozornej empatii. Jednym z nich jest „nodding” — kiwanie głową, aktywne słuchanie, sympatyczne potakiwanie, które nie prowadzi do żadnego działania. Osoba skarżąca się zostaje wysłuchana, otrzymuje pozór uznania i uwagi, ale nic materialnego się nie zmienia. To właśnie jeden z podstawowych mechanizmów instytucjonalnego wygaszania skargi. Empatia staje się narzędziem opóźniania. Troskliwy ton może pełnić funkcję zatrzymującą równie skutecznie jak otwarta odmowa. Ahmed pokazuje, że instytucje często utrzymują status quo nie przez spektakularne akty przemocy, lecz przez uprzejmą, kompetentną i wyczerpującą bezczynność. ### Osoba skarżąca się jako problem Jednym z najważniejszych rozpoznań Ahmed jest to, że instytucja bardzo szybko przesuwa uwagę z treści skargi na charakter osoby, która ją wnosi. W tym ruchu osoba skarżąca się staje się problemem. To ona zaczyna być analizowana, oceniana, klasyfikowana i nadzorowana. Jej ton, styl, emocjonalność, historia i „trudność” zostają uznane za bardziej znaczące niż przemoc, którą zgłasza. W tym sensie skarga działa jak mechanizm ujawniający brak przynależności. Kiedy ktoś zwraca uwagę na rasizm, molestowanie, nadużycie władzy czy nierówność, bywa słyszany jako ktoś, kto zakłóca spójność instytucji. Osoba skarżąca się zostaje oznaczona jako obca, podejrzana, nadwrażliwa, niebezpieczna dla atmosfery albo destabilizująca wspólny projekt. ### Feminist killjoy Ważnym zapleczem teoretycznym tej figury jest wcześniejsze pojęcie feminist killjoy. Ahmed rozwijała je już wcześniej jako nazwę dla osoby, która odmawia podtrzymywania komfortu innych kosztem własnego uciszenia. W *Complaint!* killjoy powraca jako figura skarżącej się: tej, która psuje dobrą atmosferę, przerywa iluzję harmonii i wypowiada to, czego nie powinno się wypowiadać. Ahmed odzyskuje tę figurę z pola negatywnej etykiety. Killjoy nie jest dla niej osobą psującą wspólnotę, lecz kimś, kto ujawnia cenę, jaką wspólnota płaci za własny spokój. Jej „psucie” odsłania, że spójność instytucji często opiera się na cudzym uciszeniu. ### Skarga, żałoba, grief Ahmed sięga również do etymologii skargi i pokazuje jej związek z grief — żalem, lamentem, stratą. Skarga nie jest więc wyłącznie procedurą administracyjną. Jest także formą opłakiwania naruszonej godności, zniszczonej możliwości pracy, utraconego bezpieczeństwa, złamanych więzi i zmarnowanego potencjału. To przesunięcie jest bardzo ważne, bo pozwala widzieć skargę jako akt żałoby i zarazem politycznego nazwania szkody. W ten sposób Ahmed przywraca skardze rangę egzystencjalną i kolektywną. Nie sprowadza jej do formularza, lecz rozpoznaje jako praktykę pamięci i odmowy. ### Broń instytucji: koleżeńskość i pojednanie W książce szczegółowo opisane zostają strategie instytucjonalnego uciszania. Jedną z nich jest fetyszyzacja koleżeńskości. Wiele organizacji traktuje „dobrą atmosferę” jako wartość wyższą niż bezpieczeństwo osób narażonych na przemoc. W efekcie skarga zostaje przedstawiona jako coś, co niszczy wspólny projekt, zatruwa relacje i osłabia zespół. Z tym wiąże się nacisk na pojednanie. Zamiast pociągać osoby sprawcze do odpowiedzialności, instytucja próbuje przywrócić zgodę. Osoba skrzywdzona ma się pogodzić, wyciszyć, wrócić do współpracy, nie eskalować. Odpowiedzialność za spokój zostaje więc przerzucona na tę osobę, która już poniosła koszt przemocy. ### Strategiczna niewydolność Kolejna istotna kategoria to strategiczna niewydolność. Instytucja nie musi jawnie odrzucać skargi, żeby ją unieszkodliwić. Wystarczy, że będzie działała powoli, niespójnie, męcząco i nieprzejrzyście. Wystarczy zmieniać osoby prowadzące sprawę, przesuwać terminy, gubić dokumenty, domagać się kolejnych wersji świadectwa albo w nieskończoność odkładać decyzje. Taka niewydolność ma określoną funkcję. Przedłuża proces tak długo, aż osoba skarżąca się straci zasoby: zdrowie, pieniądze, wsparcie, czas, możliwość pracy. Instytucja może wtedy „nic nie zrobić”, a mimo to skutecznie zatrzymać skargę. ### Ostrzeżenia pod pozorem troski Ahmed pokazuje też, jak często instytucjonalna przemoc przyjmuje formę troskliwego ostrzeżenia. Osoba skarżąca się słyszy, że ktoś „martwi się o jej karierę”, „radzi dobrze to przemyśleć”, „zastanawia się nad konsekwencjami”, „chce ją ochronić”. Pod językiem opieki kryje się jednak groźba: jeśli pójdziesz dalej, zostaniesz sama. Ta forma przemocy jest szczególnie skuteczna, bo zaciera własną brutalność. Występuje jako rozsądek, mentoring, doświadczenie albo profesjonalna rada. Ahmed rozpoznaje w niej jeden z głównych mechanizmów zatrzymywania osób, zanim jeszcze formalnie uruchomią skargę. ### Skarga jako pedagogika feministyczna Jednym z najbardziej twórczych przesunięć proponowanych przez Ahmed jest ujęcie skargi jako pedagogiki feministycznej. Chodzi o to, że przechodzenie przez instytucjonalną procedurę czegoś uczy. Nie w sensie pozytywnej lekcji, lecz w sensie brutalnego objawienia sposobu działania władzy. Skarga odsłania to, czego instytucja zwykle nie pokazuje: kto jest chroniony, jak działa reputacja, co znaczy procedura, gdzie kończy się deklarowana troska, jak organizacja zarządza ryzykiem, jak rozpoznaje „swoich” i „obcych”. Nawet jeśli skarga formalnie „przegrywa”, wytwarza wiedzę. Frustracja, opóźnienie, przewracanie oczami, milczenie, formularze, spotkania, ślady uciszenia — wszystko to staje się materiałem poznawczym. ### Wiedza, która każe odejść Ahmed bardzo mocno akcentuje, że wiedza zdobyta przez skargę może prowadzić do odejścia. Czasem dopiero przejście przez procedurę ujawnia, że sytuacji nie da się naprawić od środka. Skarga staje się wtedy nie drogą do reformy, lecz drogą do odmowy, wyjścia, zerwania i zmiany orientacji. To ważne, bo nie każda feministyczna praca przy instytucji musi kończyć się jej naprawianiem. Czasem najważniejszym efektem skargi okazuje się uzyskanie jasności co do tego, czym instytucja jest i komu służy. ### Kolektywność i przeciek Trajektoria książki prowadzi od izolacji ku kolektywności. Ahmed podkreśla, że system skargowy działa skutecznie właśnie dlatego, że izoluje osoby. Klauzule poufności, zamknięte procedury, zakaz rozmów, rozproszenie dokumentacji i prywatność spotkań sprawiają, że każda osoba ma wrażenie jednostkowego, odrębnego przypadku. Przeciwieństwem tej logiki staje się przeciek. Ahmed dowartościowuje „leaky complaints” — skargi, które wydostają się na zewnątrz, zostawiają ślad, trafiają do innych, tworzą mapę dla tych, które przyjdą później. Przeciek rozszczelnia instytucjonalne zamknięcie. Pozwala rozpoznać wzór tam, gdzie wcześniej widziało się tylko odosobnioną historię. ### Collective conclusions Ważną część *Complaint!* stanowi rozdział współautorski, napisany z osobami, które wspólnie organizowały się przeciw przemocy w swojej jednostce akademickiej. To rozwiązanie formalne ma znaczenie polityczne. Pokazuje, że skarga nie musi pozostawać wyłącznie indywidualnym aktem. Może stać się podstawą kolektywu. Ahmed bardzo wyraźnie pokazuje, że kolektywność nie pojawia się magicznie. Wymaga zaufania, czasu, pracy opiekuńczej i dzielenia kosztów. To właśnie „sharing the cost of complaint” staje się jedną z najważniejszych zasad oporu. Skarga pochłania ogrom pracy administracyjnej, emocjonalnej i czasowej. Gdy koszt zostaje rozłożony między osoby, rośnie szansa przetrwania. ### Troska ponad pracę skargową W kolektywnym wymiarze bardzo ważne staje się uprzywilejowanie troski ponad samą pracę proceduralną. To mocny punkt polityczny książki. Ahmed i współautorki pokazują, że wrogie instytucje żywią się wyczerpaniem osób skarżących się. Dlatego wzajemna opieka, odpoczynek, wspólne bycie, podtrzymywanie relacji i dbanie o siebie mają rangę praktyk politycznych, a nie prywatnych dodatków. ### Cmentarzysko skarg Ahmed używa przejmującej figury complaint graveyard — cmentarzyska skarg. To miejsce, do którego trafiają skargi formalnie domknięte, wyciszone, zakopane, rozładowane przez przeprosiny bez konsekwencji, zawieszone przez procedurę albo porzucone z wyczerpania. Na pierwszy rzut oka wszystko wydaje się wtedy skończone. Ahmed odmawia jednak uznania tego za ostateczne wymazanie. Zakopane skargi wracają jako nawiedzenie. Przechodzą między osobami, rocznikami, zespołami, opowieściami. Stają się ostrzeżeniem, instrukcją przetrwania, nieoficjalnym archiwum instytucji. Cmentarzysko nie jest więc wyłącznie miejscem porażki. Jest też uśpionym polem politycznego potencjału. ### Znaczenie książki *Complaint!* należy dziś do najważniejszych książek o przemocy instytucjonalnej, uniwersytecie neoliberalnym i feministycznej polityce wiedzy. Jej znaczenie polega na kilku równoczesnych przesunięciach: z procedury na doświadczenie, z dokumentu na ciało, z reputacji na szkodę, z jednostkowej „trudności” na systemowy wzór, z prywatnej frustracji na archiwum przemocy. Ahmed daje język do opisu tego, co wiele osób zna z doświadczenia, ale czego nie da się łatwo nazwać w oficjalnym obiegu organizacyjnym. Pokazuje, że instytucja bardzo często nie tyle zawodzi, ile działa zgodnie z własnym projektem ochrony samej siebie. Zarazem odzyskuje skargę jako narzędzie poznania, praktykę odmowy i warunek możliwej solidarności. ### Znaczenie polityczne Siła tej książki bierze się również z tego, że nie oferuje prostego planu naprawy. Ahmed nie dostarcza instytucjom wygodnego manuala reformy. Zamiast tego zmusza do przyjęcia trudniejszej wiedzy: że pewne struktury nie potrzebują korekty wizerunku, lecz głębokiego konfliktu, przecieku, nacisku, kolektywności i czasem także porzucenia. W tym sensie *Complaint!* pozostaje książką o skardze, ale też o przetrwaniu, pamięci, odmowie i budowaniu wiedzy wbrew procedurze. To jedna z najważniejszych współczesnych analiz tego, jak instytucje słyszą, kogo chronią i komu każą zamilknąć.