Bojana Kunst

Bojana Kunst — słoweńska filozofka, dramaturżka, teoretyczka performansu, tańca i współczesnej pracy artystycznej. Jest jedną z najważniejszych autorek analizujących relacje między sztuką, kapitalizmem, czasem, pracą, ciałem i produkcją podmiotowości. Od 2012 roku związana jest z Instytutem Teatrologii Stosowanej Justus-Liebig-Universität w Gießen, gdzie objęła profesurę Tanzwissenschaft i kieruje programem Choreography and Performance. Jej najważniejsza książka, *Artist at Work: Proximity of Art and Capitalism* (2015), wydana po polsku jako *Artysta w pracy. O pokrewieństwach sztuki i kapitalizmu* (2016), należy do kluczowych współczesnych prac o tym, jak kapitalizm przechwytuje nie tylko pracę artystyczną, ale także życie, czas, ciało, relacje i samą zdolność twórczą. ### Wprowadzenie: artystka jako figura współczesnej pracy Punktem wyjścia Bojany Kunst jest rozpoznanie, że współczesna sztuka i współczesny kapitalizm są do siebie niepokojąco podobne. Kapitalizm postfordowski, oparty na elastyczności, projektach, mobilności, kreatywności, samodyscyplinie i nieustannej dostępności, przejął wiele cech historycznie kojarzonych z pracą artystyczną. Artystka od dawna pracowała poza stabilnym etatem, łączyła życie z produkcją, inwestowała w siebie, podejmowała ryzyko i organizowała własny czas. Współczesny kapitalizm uczynił z tego model dla wszystkich. Kunst pokazuje więc, że figura artystki przestała być wyjątkiem wobec rynku pracy. Stała się jego laboratorium. To, co kiedyś mogło uchodzić za marginesową formę życia twórczego, dziś wraca jako neoliberalny ideał pracowniczki: bądź kreatywna, elastyczna, dostępna, zaangażowana, samodzielna, mobilna i gotowa zamienić własne życie w projekt. ### *Artist at Work* Najważniejszą książką Kunst jest *Artist at Work: Proximity of Art and Capitalism*. Jej główna teza brzmi: sztuka i kapitalizm zbliżyły się do siebie właśnie tam, gdzie sztuka tradycyjnie szukała swojej autonomii — w sposobie życia, w czasie pracy, w indywidualnej ekspresji, w doświadczeniu, w ciele i w podmiotowości artystki. Kunst analizuje sytuację, w której artystka pracuje całym życiem. Proces twórczy obejmuje pamięć, biografię, relacje, afekty, ciało, język, obecność publiczną, produkcję własnej rozpoznawalności i zdolność do ciągłego samoorganizowania się. Kapitalizm kognitywny nie potrzebuje już wyłącznie gotowego produktu. Coraz silniej potrzebuje osobowości, komunikacji, kreatywności, widzialności i gotowości do samowyeksploatowania. ### Bliskość sztuki i kapitalizmu Słowo „proximity” z podtytułu książki jest kluczowe. Kunst nie pisze o prostym podporządkowaniu sztuki kapitalizmowi. Interesuje ją bliskość: napięcie, wzajemne przyciąganie, podobieństwo form i jednoczesna możliwość oporu. Sztuka i kapitalizm dzielą pewne języki: kreatywność, innowację, projekt, ryzyko, eksperyment, elastyczność, intensywność, przyszłościowość. Właśnie dlatego sztuka staje się tak podatna na przechwycenie. Jej język emancypacji może zostać łatwo przepisany na język zarządzania. Eksperyment zmienia się w innowacyjność. Autonomia — w samozatrudnienie. Pasja — w usprawiedliwienie niskich płac. Życie twórcze — w niekończącą się dostępność. ### Produkcja artystycznej podmiotowości Jednym z najważniejszych pojęć Kunst jest **produkcja artystycznej podmiotowości**. Artystka wytwarza nie tylko dzieła, spektakle, performanse, choreografie, teksty czy obrazy. Wytwarza także samą siebie jako podmiot zdolny do uczestnictwa w polu sztuki. Musi być rozpoznawalna, komunikatywna, konsekwentna, interesująca, mobilna, gotowa do współpracy i stale gotowa do uzasadniania swojej praktyki. Oznacza to, że praca artystyczna obejmuje także tworzenie własnej pozycji. Biogram, portfolio, statement, wniosek grantowy, obecność na wydarzeniach, rozmowy z kuratorkami, sieciowanie, komunikacja, promocja i zarządzanie własnym wizerunkiem stają się częścią pracy. Kunst pokazuje, że to nie są dodatki do twórczości. To współczesna infrastruktura pracy artystycznej. ### Praca sobą Z pojęciem produkcji podmiotowości łączy się kategoria **pracy sobą**. Artystka pracuje pamięcią, ciałem, językiem, emocjami, doświadczeniem i własną biografią. Jej życie staje się surowcem produkcji. To szczególnie wyraźne w performansie, tańcu i praktykach opartych na obecności, ale Kunst pokazuje, że mechanizm ten obejmuje znacznie szersze pole sztuki. Praca sobą pozostaje trudna do wycenienia, bo często zostaje przedstawiona jako ekspresja, pasja, naturalna wrażliwość albo osobista potrzeba. Właśnie tu pojawia się problem polityczny: jeśli coś zostaje nazwane ekspresją, system może uchylić się od uznania tego za pracę. Kunst domaga się zmiany języka. To, co wygląda jak „bycie artystką”, jest często ukrytą, ciągłą i niedowartościowaną pracą. ### Życie jako surowiec produkcji Jedna z najmocniejszych tez Kunst dotyczy wchłaniania życia przez kapitalizm. Współczesny system produkcji nie zatrzymuje się na godzinach pracy. Obejmuje czas wolny, relacje, odpoczynek, tożsamość, afekty, komunikację i potencjalność. Artystka staje się figurą tego procesu, ponieważ jej praca od dawna była trudna do oddzielenia od życia. Kunst pokazuje jednak, że ta trudność została wykorzystana przez kapitalizm. Tam, gdzie artystki szukały wolności od przemysłowej dyscypliny pracy, kapitalizm znalazł model elastycznej eksploatacji. Brak stałych godzin, brak stabilnych struktur i praca wynikająca z pasji zaczęły działać jako warunki wyzysku. ### Forma projektowa Jednym z centralnych pojęć Kunst jest **forma projektowa**. Projekt stał się dominującą formą organizacji pracy artystycznej: ma początek, koniec, budżet, harmonogram, cele, opis, rezultaty, mierniki i obowiązek rozliczenia. Pozornie daje wolność, ponieważ umożliwia mobilność, współpracę i eksperyment. W praktyce narzuca artystce określoną temporalność. Projekt wymaga widocznego rezultatu w przewidzianym czasie. Musi zostać opisany przed wykonaniem. Musi obiecać efekty, zanim naprawdę się wydarzy. Musi zostać przetłumaczony na język instytucji, grantów, strategii i wskaźników. Kunst pokazuje, że forma projektowa kolonizuje wyobraźnię artystyczną, ponieważ wymaga, by proces twórczy stał się przewidywalny, mierzalny i sprawozdawalny. ### Temporalność projektu Temporalność projektu jest czasem krótkiego cyklu: aplikacji, produkcji, prezentacji, raportu i kolejnej aplikacji. Artystka żyje między terminami, naborami, deadlinami, próbami, rezydencjami i rozliczeniami. W takim modelu praca nigdy się właściwie nie kończy. Każdy projekt prowadzi do kolejnego, a przerwa między projektami staje się czasem lęku, autopromocji i poszukiwania następnego finansowania. Kunst podkreśla, że taka temporalność niszczy warunki eksperymentu. Eksperyment wymaga czasu bez gwarancji, błądzenia, nieproduktywności, milczenia, powtórzeń, zmiany kierunku i porażki. Forma projektowa toleruje eksperyment tylko wtedy, gdy można go wpisać w formularz. ### Temporalność trwania W opozycji do formy projektowej Kunst stawia **temporalność trwania**. To czas dojrzewania pracy, powolnej relacji z materiałem, procesu bez natychmiastowego efektu, namysłu, regeneracji i powracania. Trwanie nie oznacza bezczynności. Oznacza inny rodzaj pracy — taki, który nie daje się łatwo zmierzyć i nie zawsze prowadzi do szybkiego produktu. Dla Kunst odzyskanie trwania jest jednym z najważniejszych zadań politycznych sztuki. Bez trwania sztuka zostaje podporządkowana logice projektowej i zaczyna przypominać produkcję krótkoterminowych rezultatów. Trwanie pozwala bronić procesu przed ekonomią natychmiastowej widzialności. ### Praca afektywna i emocjonalna Kunst wpisuje się w szerszą debatę o pracy afektywnej i emocjonalnej. W polu sztuki afekt jest stale produkowany, wydobywany i konsumowany. Artystka ma być wrażliwa, intensywna, otwarta, obecna, gotowa do rozmowy, gotowa do dzielenia się procesem, gotowa do opowiadania o swojej pracy i gotowa do tworzenia atmosfery wokół siebie. Problem polega na tym, że ta praca często pozostaje niewidzialna. Emocjonalne i afektywne koszty pracy artystycznej są traktowane jako naturalna część powołania. Kunst przesuwa je w stronę ekonomii: afekt nie jest prywatnym dodatkiem do pracy, ale jednym z jej zasobów. ### Ciało w pracy artystycznej Jako teoretyczka tańca i performansu Kunst szczególnie uważnie analizuje ciało. W sztukach performatywnych ciało jest narzędziem, medium, materiałem i polem politycznym. Ciało pracuje, zużywa się, zapamiętuje, reaguje, starzeje się, męczy i zostaje wystawione na ocenę. W kapitalizmie kreatywnym ciało artystki staje się jednocześnie źródłem autentyczności i miejscem eksploatacji. Jest wymagane jako obecne, dostępne, elastyczne, mobilne, gotowe do przekraczania granic. Kunst pokazuje, że praca ciałem wymaga myślenia o kosztach: fizycznych, psychicznych, afektywnych i społecznych. ### Praca reprodukcyjna i podtrzymywanie Myśl Kunst łączy się z feministyczną krytyką pracy reprodukcyjnej. Sztuka nie powstaje wyłącznie w momencie prezentacji. Wymaga podtrzymywania życia: odpoczynku, opieki, relacji, organizacji, pisania maili, troski o przestrzeń, regeneracji, gotowania, podróży, czekania, rozmów, prób, dbania o ciało i zdrowie. Te czynności rzadko są uznawane za część pracy artystycznej, choć bez nich praca nie mogłaby się wydarzyć. Kunst pokazuje, że niewidzialna praca podtrzymująca jest jednym z fundamentów pola sztuki. W tym sensie sztuka jest spleciona z pracą reprodukcyjną o wiele mocniej, niż pozwala przyznać tradycyjna figura autonomicznej twórczości. ### Prekaryzacja Kunst analizuje artystkę jako figurę prekaryjnej pracowniczki. Praca artystyczna często opiera się na braku stabilności, krótkich kontraktach, niskich honorariach, niepewnych źródłach finansowania, mobilności, wielozadaniowości i konieczności ciągłego aplikowania. Prekarność nie jest tu ubocznym efektem systemu. Jest jego trybem działania. Artystka ma być wolna i elastyczna, ale ta wolność jest często wolnością bez zabezpieczeń. Może wybierać projekty, ale musi walczyć o podstawowe warunki przetrwania. Może pracować z pasji, ale pasja zostaje użyta przeciwko niej jako argument za niedopłaceniem. ### „Rób to, co kochasz” Kunst sytuuje swoją diagnozę blisko krytyki ideologii **do what you love**. W polu sztuki zdanie „rób to, co kochasz” brzmi szczególnie niebezpiecznie, ponieważ sztuka rzeczywiście bywa związana z pragnieniem, pasją, potrzebą, powołaniem i sensem życia. Właśnie dlatego łatwo wykorzystać ją do legitymizowania wyzysku. Jeśli praca jest spełnieniem, można płacić mniej. Jeśli artystka i tak „musi tworzyć”, można uznać wynagrodzenie za drugorzędne. Jeśli udział w projekcie jest „szansą”, można przemilczeć brak realnych warunków. Kunst pokazuje, że miłość do pracy może zostać przekształcona w narzędzie dyscypliny. ### Ciemna materia produkcji artystycznej W pobliżu myśli Kunst znajduje się pojęcie **ciemnej materii** sztuki, rozwijane przez Gregory’ego Sholette’a. Chodzi o ogromną ilość pracy, osób, praktyk, projektów, relacji i porażek, które podtrzymują pole sztuki, choć rzadko stają się widzialne w jego oficjalnym obiegu. Kunst dodaje do tego wymiar czasu: ciemną materią sztuki jest także czas, którego nie widać — czas przygotowania, czekania, regeneracji, uczenia się, porzucania i zaczynania od nowa. To przesunięcie jest istotne, bo pozwala zobaczyć, że produkcja artystyczna nie składa się wyłącznie z dzieł i wydarzeń. Składa się także z niewidzialnych warunków, które umożliwiają ich zaistnienie. ### Lenistwo, marnowanie czasu i mniej pracy Kunst interesuje także możliwość oporu wobec kapitalistycznej produktywności. Jedną z takich możliwości jest obrona lenistwa, marnowania czasu, bezproduktywności i mniej pracy. Nie chodzi o romantyczną pochwałę bierności. Chodzi o odmowę podporządkowania całego życia logice produktywności. W świecie, który nieustannie żąda aktywności, dostępności i projektów, odmowa produkcji może stać się gestem politycznym. Kunst analizuje takie gesty jako sposoby zakłócania ekonomii projektowej. Czas zmarnowany może okazać się czasem odzyskanym. ### Kolektywność Kunst nie sprowadza oporu do indywidualnej strategii. W jej myśli ważne miejsce zajmuje kolektywność: wspólne formy pracy, wzajemna opieka, solidarność ekonomiczna, dzielenie zasobów i tworzenie struktur, które nie podporządkowują się w pełni logice konkurencji. To ważne, ponieważ neoliberalna praca artystyczna izoluje. Każda osoba ma budować własną rozpoznawalność, pisać własne wnioski, rozwijać własny profil i konkurować o te same środki. Kolektywność może osłabić tę logikę, choć sama również bywa przechwytywana przez instytucje jako atrakcyjny format projektowy. ### Sztuka jako krytyka czasu Jednym z najważniejszych wkładów Kunst jest przeniesienie debaty o sztuce i kapitalizmie na poziom czasu. Nie pyta wyłącznie o pieniądze, produkcję i rynek. Pyta o to, jaki czas umożliwia sztukę, jaki czas ją niszczy i jaki czas zostaje jej narzucony. W tym sensie jej teoria jest krytyką temporalności współczesnego kapitalizmu. Kapitalizm projektowy potrzebuje przyszłości jako obietnicy, teraźniejszości jako intensywnej produkcji i przeszłości jako zasobu biograficznego. Sztuka może ten układ powielać, ale może też go zakłócać przez trwanie, opóźnienie, nieproduktywność i niezgodę na natychmiastowy rezultat. ### Związek z performansem i tańcem Zaplecze Kunst w teorii tańca i performansu jest kluczowe dla całej jej myśli. Taniec i performans szczególnie jasno pokazują, że praca artystyczna dzieje się przez ciało, czas, obecność i relację. Nie da się jej całkowicie oddzielić od życia osoby wykonującej. Dlatego właśnie te pola stają się dla Kunst miejscem rozpoznania szerszych procesów kapitalistycznych. Performance ujawnia coś, co w innych dziedzinach bywa ukryte: że praca jest ucieleśniona, czasowa, relacyjna i afektywna. Kunst używa tej wiedzy do analizy całego pola pracy artystycznej. ### Znaczenie dla teorii sztuki Znaczenie Bojany Kunst polega na tym, że bardzo precyzyjnie opisała moment, w którym sztuka przestaje być wyobrażaną alternatywą wobec kapitalizmu, a zaczyna działać jako jego model i laboratorium. Jej praca nie odbiera sztuce potencjału krytycznego. Przeciwnie — pokazuje, gdzie ten potencjał staje się najbardziej zagrożony. Kunst pozwala zobaczyć, że wyzysk w sztuce nie polega wyłącznie na niskich wynagrodzeniach. Dotyczy także czasu, afektu, ciała, podmiotowości, języka, relacji, widzialności i życia. To jedno z najważniejszych przesunięć w krytyce współczesnej pracy artystycznej. ### Główne pojęcia **Praca sobą** — praca wykonywana przez ciało, biografię, pamięć, afekt, tożsamość, relacje i obecność artystki. **Produkcja artystycznej podmiotowości** — proces nieustannego wytwarzania siebie jako osoby rozpoznawalnej, komunikatywnej i wartościowej w polu sztuki. **Forma projektowa** — dominujący model organizacji pracy artystycznej, oparty na aplikacjach, harmonogramach, budżetach, rezultatach i rozliczeniach. **Temporalność projektu** — czas krótkich cykli produkcyjnych, deadline’ów i mierzalnych efektów. **Temporalność trwania** — czas procesu, dojrzewania, regeneracji, powtarzania, niepewności i pracy bez natychmiastowego produktu. **Praca afektywna** — produkcja emocji, atmosfery, relacji, intensywności i komunikacyjnej dostępności. **Prekaryzacja artystyczna** — model pracy oparty na niepewności, mobilności, konkursach, grantach, krótkich kontraktach i braku zabezpieczeń. **Mniej pracy / lenistwo** — strategia odmowy wobec przymusu produktywności i projektowej efektywności. ### Główne publikacje | Rok | Tytuł | Znaczenie | |---|---|---| | 1999 | *Impossible Body: Body and Machine: Theatre, Representation of the Body and Relation to the Artificial* | Wczesna praca o ciele, technologii, reprezentacji i sztuczności. | | 2004 | *Dangerous Connections: Body, Philosophy and Relation to the Artificial* | Rozwinięcie refleksji nad ciałem, filozofią i tym, co sztuczne. | | 2009 | *Processes of Work and Collaboration in Contemporary Performance* | Publikacja redagowana / współredagowana wokół pracy i współpracy w performansie. | | 2015 | *Artist at Work: Proximity of Art and Capitalism* | Najważniejsza książka Kunst o pracy artystycznej, kapitalizmie, formie projektowej i produkcji podmiotowości. | | 2016 | *Artysta w pracy. O pokrewieństwach sztuki i kapitalizmu* | Polskie wydanie *Artist at Work*. | ### Znaczenie Bojana Kunst należy do najważniejszych współczesnych autorek piszących o pracy artystycznej w warunkach kapitalizmu postfordowskiego. Jej projekt teoretyczny polega na pokazaniu, że współczesny kapitalizm przechwytuje dokładnie te cechy, które przez długi czas wydawały się konstytutywne dla sztuki: kreatywność, autonomię, eksperyment, nieregularny czas, pracę z życiem, intensywność afektu i produkcję własnej podmiotowości. Najważniejszy wkład Kunst polega na nazwaniu pracy, która często znika pod pojęciami pasji, ekspresji, powołania i artystycznej wolności. Artystka pracuje również wtedy, gdy czeka, regeneruje się, rozmawia, pisze wniosek, buduje relacje, przepracowuje pamięć, organizuje własną widzialność i wytwarza siebie jako podmiot sztuki. Dopóki ta praca pozostaje nienazwana, system może korzystać z niej bez odpowiedzialności. Kunst nie proponuje łatwego wyjścia poza kapitalizm sztuki. Jej myśl jest ważna właśnie dlatego, że pokazuje uwikłanie bez moralistycznego uproszczenia. Sztuka może być przechwytywana przez rynek, a zarazem nadal może produkować gesty odmowy: trwanie zamiast produktu, kolektywność zamiast samotnej konkurencji, mniej pracy zamiast samowyeksploatacji, opóźnienie zamiast natychmiastowego rezultatu. W tym sensie *Artist at Work* pozostaje jedną z najważniejszych książek o tym, dlaczego w polu sztuki pytanie „czy to jest praca?” trzeba zadawać z całą brutalnością. Bo jeśli życie artystki staje się surowcem produkcji, wtedy stawką nie jest już wyłącznie dzieło. Stawką jest czas, ciało, możliwość odpoczynku i prawo do istnienia poza projektem.