bell hooks

bell hooks (właśc. Gloria Jean Watkins; ur. 25 września 1952 w Hopkinsville, Kentucky; zm. 15 grudnia 2021 w Berea, Kentucky) — afroamerykańska teoretyczka feministyczna, pedagożka, krytyczka kulturowa, poetka i aktywistka społeczna. Jedna z najważniejszych intelektualistek lewicowych przełomu XX i XXI wieku, autorka niemal 40 książek obejmujących tematykę rasy, płci, klasy, miłości, pedagogiki, sztuki i kultury popularnej. ### Pseudonim i jego znaczenie Pseudonim literacki zapożyczyła od prababki ze strony matki, Bell Blair Hooks — kobiety słynącej z ostrego języka i bezkompromisowych poglądów. Imię pseudonimu honoruje także matkę pisarki, Rosę Bell Watkins. Hooks zapisywała pseudonim celowo małymi literami, aby przenieść uwagę z osoby autorki na treść jej pism: „to, co istotne, to substancja książek, nie to, kim jestem”. W ten sposób chciała jednocześnie odróżnić się od prababki, od której przejęła imię. ### Życie i rodzina Watkins dorastała jako czwarta z sześciorga dzieci w robotniczej rodzinie afroamerykańskiej w rasowo segregowanym Hopkinsville. Jej ojciec, Veodis Watkins, pracował na poczcie (w niektórych źródłach figuruje jako woźny), matka zaś, Rosa Bell Watkins z domu Oldham, była gospodynią domową. Doświadczenie codziennej segregacji rasowej — symbolizowanej przez tory kolejowe dzielące miasto — stało się centralną metaforą całej jej późniejszej teorii. ### Edukacja Już jako dziewiętnastolatka, studiując na Stanfordzie, rozpoczęła pracę nad rękopisem swojej pierwszej książki. W 1973 roku uzyskała tytuł bakałarza z anglistyki na Uniwersytecie Stanforda. Magisterium z anglistyki obroniła na Uniwersytecie Wisconsin–Madison w 1976 roku. Doktorat z literatury uzyskała w 1983 roku na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz — dysertacja poświęcona była twórczości Toni Morrison. ### Kariera akademicka Karierę akademicką rozpoczęła w 1976 roku jako wykładowczyni anglistyki i studiów etnicznych na Uniwersytecie Południowej Kalifornii. W pierwszych latach po doktoracie wykładała na Stanfordzie oraz na różnych uczelniach w Kalifornii. Na Uniwersytecie Yale pracowała jako adiunktka w zakresie afroamerykańskich studiów i literatury angielskiej w latach 1985–1988. W Oberlin College w Ohio była profesorką nadzwyczajną studiów kobiecych i literatury angielskiej w latach 1988–1994. Od 1994 roku wykładała w City College należącym do City University of New York. W 2004 roku powróciła do rodzinnego stanu Kentucky i objęła stanowisko Distinguished Professor in Residence in Appalachian Studies w Berea College. W 2014 roku założyła przy tej uczelni bell hooks Institute, a archiwum swoich pism przekazała instytutowi w 2018 roku. ### Tożsamość i śmierć Hooks opisywała swoją tożsamość seksualną jako „queer-pas-gay” (fr. queer, nie gej), definiując queerowość nie przez pryzmat aktywności seksualnej, lecz jako bycie „ja, które jest w konflikcie ze wszystkim, co je otacza, i musi wynajdywać, tworzyć i znajdować miejsce do mówienia, rozkwitu i życia”. Takie rozumienie queerowości — jako pozycji oporu wobec wszelkich norm — jest spójne z jej szerszą teorią marginalności. Zmarła z powodu niewydolności nerek 15 grudnia 2021 roku w Berea. Przeżyły ją cztery siostry i brat. ### Teoria marginesu (margin theory) #### Geneza i kontekst Teoria marginesu — lub szerzej: teoria marginalności jako miejsca oporu — jest centralną koncepcją intelektualną bell hooks, rozwijaną przede wszystkim w dwóch kluczowych tekstach: w przedmowie do *Feminist Theory: From Margin to Center* (1984) oraz w eseju *Marginality as Site of Resistance* (1990), opublikowanym w zbiorze *Yearning: Race, Gender, and Cultural Politics*. Punktem wyjścia jest autobiograficzne doświadczenie segregacji rasowej w Hopkinsville. Tory kolejowe były materialnym znakiem granicy między centrum (białą, uprzywilejowaną częścią miasta) a marginesem (ubogą, czarną dzielnicą przy torach). Hooks opisuje tę topografię następująco: „Być na marginesie oznacza być częścią całości, lecz znajdować się poza jej główną strukturą. (...) Byliśmy częścią tej całości pomimo segregacji, nawet jeśli nie pozwalano nam żyć w centrum”. #### Margines jako deprawacja i jako miejsce oporu Kluczowe dla teorii hooks jest to, że margines jest jednocześnie miejscem deprawacji i miejscem radykalnej możliwości. Dominujące dyskursy opisują marginalność wyłącznie jako brak, ranę i niespełnienie. Hooks natomiast wprowadza dialektyczne odwrócenie: margines to także kontrhegemoniczne centrum, przestrzeń, z której możliwe jest wytwarzanie alternatywnych perspektyw, języków i form wiedzy. Centralny argument hooks brzmi: osoby żyjące na marginesie wykształciły szczególny epistemiczny przywilej — widzą zarówno z zewnątrz do wewnątrz, jak i z wewnątrz na zewnątrz. Znają centrum lepiej, niż centrum zna margines, ponieważ ich przetrwanie zależało od stałego monitorowania centrum. Ta „podwójna perspektywa” jest fundamentem krytycznego myślenia i polityki oporu. „Ta forma widzenia przypominała nam o istnieniu całego wszechświata — głównego ciała złożonego zarówno z marginesu, jak i centrum. Nasze przetrwanie zależało od trwającej publicznej świadomości separacji między marginesem a centrum oraz od trwającego prywatnego uznania, że jesteśmy konieczną, żywotną częścią tej całości”. Hooks wyraźnie odróżnia swoje ujęcie od romantyzowania biedy i wykluczenia. Margines był zarówno miejscem represji, jak i miejscem oporu, ale kultura dominująca jest „bardziej milcząca”, gdy chodzi o jego drugi wymiar. Jej projekt polega na przywróceniu tej przemilczanej stronie głosu. #### Margines a podmiotowość polityczna Teoria marginesu prowadzi u hooks do oryginalnej koncepcji podmiotowości politycznej. Marginalność nie powinna być pozycją, którą opuszcza się w drodze do centrum — oznaczałoby to bowiem asymilację do struktur dominacji. Hooks pisze, że chodzi o margines, którego „się nie opuszcza, do którego się lgnie, nawet gdy pracuje i żyje się w centrum, ponieważ odżywia on zdolność oporu. Oferuje możliwość radykalnych perspektyw, z których można widzieć, tworzyć, wyobrażać sobie alternatywy, nowe światy”. Ten aspekt teorii hooks wchodzi w dialog z poststrukturalizmem i postkolonializmem: nawiązuje do Frantza Fanona, Paulo Freirego i koncepcji kontrhegemonii Antonio Gramsciego, choć hooks zawsze zakorzenia je w konkretnym, ucieleśnionym doświadczeniu rasowym i klasowym. #### Margines a centrum w teorii feministycznej W *Feminist Theory: From Margin to Center* (1984) hooks stosuje przestrzenną metaforę marginesu i centrum do krytyki feminizmu drugiej fali. Jej argument ma dwa poziomy: **Poziom opisowy:** główny nurt feminizmu lat 60. i 70. był ustrukturowany wokół doświadczeń białych kobiet z klasy średniej i wyższej. Betty Friedan w *The Feminine Mystique* (1963) skupiła się na frustracji zamożnych gospodyń domowych, ignorując kobiety bez mężczyzn, bez dzieci, bez domów, kobiety niebiałe i ubogie. Ta perspektywa była klasowo i rasowo specyficzna, lecz przedstawiano ją jako powszechną. **Poziom normatywny:** teoria feministyczna tworzona „z centrum” jest epistemicznie uboższa od teorii wyłaniającej się z marginesu. Hooks postuluje, by to kobiety marginalizowane — czarne, ubogie, z klasy robotniczej — znalazły się w centrum tworzenia teorii feministycznej, ponieważ ich perspektywa jest bardziej kompleksowa. Hooks proponuje nową definicję feminizmu: nie jest to ruch mający na celu równość kobiet i mężczyzn (bo „który mężczyzna?” — pyta — skoro mężczyźni nie są sobie równi w rasistowskiej, kapitalistycznej, patriarchalnej strukturze klasowej), lecz ruch mający na celu eliminację seksistowskiej opresji i wyzysku. ### Intersekcjonalność i „imperialistyczny białosupremacjonistyczny kapitalistyczny heteropatriarchat” Choć Kimberlé Crenshaw ukuła sam termin „intersekcjonalność” dopiero w 1989 roku, hooks już od 1981 roku praktykowała analizę przecięć rasy, klasy i płci jako wzajemnie konstytuujących się systemów opresji. Jej prace są powszechnie uznawane za fundamentalne dla kształtowania się współczesnej koncepcji intersekcjonalności. Hooks wypracowała charakterystyczną formułę pojęciową: „imperialistyczny białosupremacjonistyczny kapitalistyczny heteropatriarchat” (*imperialist white supremacist capitalist heteropatriarchy*). Forma wyliczenia nie jest przypadkowa — każde ogniwo tej listy intensyfikuje działanie pozostałych, tworząc zintegrowany system, w którym różne formy opresji działają w jednym kierunku i wzajemnie się wzmacniają. Hooks wyjaśnia, że używa tego wyrażenia, ponieważ żaden z tych terminów nie może zostać pominięty bez fałszowania rzeczywistości — oddzielne pojęcia, takie jak „rasizm” czy „seksizm”, nie oddają tego, w jaki sposób systemy władzy są ze sobą splecione. ### Spojrzenie opozycyjne (oppositional gaze) W eseju *The Oppositional Gaze: Black Female Spectators* (1992), opublikowanym w zbiorze *Black Looks: Race and Representation*, hooks rozwija teorię spojrzenia w kontekście feministycznej teorii filmowej. Punktem wyjścia jest spostrzeżenie, że w czasach niewolnictwa samo patrzenie na białą osobę było dla czarnej osoby aktem buntu zagrożonym represjami — spojrzenie stało się zatem gestem oporu. Hooks analizuje, w jaki sposób Hollywood przez dziesięciolecia odbierało czarnej kobiecej widowni przyjemność identyfikacji z postaciami filmowymi: czarne kobiety były na ekranie nieobecne albo poniżane. Odpowiedzią jest spojrzenie opozycyjne — krytyczna, analityczna postawa czarnej widzącej, która nie identyfikuje się ani z fallocentrycznym spojrzeniem, ani z wyobrażoną „białą kobiecością”, lecz buduje własną teorię relacji wizualnych, w której przyjemnością stają się demontaż i krytyczna analiza. Hooks nawiązuje tu do teorii władzy Foucaulta oraz do wcześniejszych prac Laury Mulvey dotyczących male gaze. ### Pedagogika radykalna W *Teaching to Transgress: Education as the Practice of Freedom* (1994) hooks rozszerza teorię marginesu na przestrzeń klasy szkolnej. Nawiązując do Paulo Freirego, lecz uzupełniając jego teorię o wymiary rasy, płci i miłości, hooks postuluje zaangażowaną pedagogikę (*engaged pedagogy*): edukację jako praktykę wolności, a nie dominacji. Klasa szkolna jest dla hooks „najbardziej radykalną przestrzenią możliwości w akademii”. Zaangażowana pedagogika wymaga od nauczycielki lub nauczyciela gotowości do własnej transformacji, dzielenia się własną wrażliwością i podatnością na zranienie (*vulnerability*) — wbrew akademickim normom zdystansowania i neutralności. Transgresja oznacza tu przekraczanie narzuconych granic — rasowych, seksualnych i klasowych — w imię wolności uczenia się i nauczania. ### Etyka miłości W późniejszym okresie twórczości hooks rozwinęła projekt etyki miłości (*love ethic*), przedstawiony przede wszystkim w *All About Love: New Visions* (2000). Sprzedaż tej książki gwałtownie wzrosła po śmierci George’a Floyda w 2020 roku, kiedy znalazła się ona na liście bestsellerów „New York Timesa” ponad 20 lat po pierwszej publikacji. Hooks argumentuje, że miłość — rozumiana nie jako uczucie, lecz jako działanie, jako wola pielęgnowania wzrostu i rozkwitu drugiej osoby — jest fundamentem wszelkiej transformacji społecznej i osobistej. Kapitalizm jest z miłością strukturalnie sprzeczny, ponieważ wymaga kultury rywalizacji, wyzysku i wyobcowania. ###Główne dzieła | Rok | Tytuł | Znaczenie | |---|---|---| | 1978 | *And There We Wept* | Debiutancki tom poetycki opublikowany pod pseudonimem bell hooks | | 1981 | *Ain’t I a Woman: Black Women and Feminism* | Fundament czarnego feminizmu; analiza rasizmu i seksizmu w historii i teraźniejszości czarnych kobiet | | 1984 | *Feminist Theory: From Margin to Center* | Główne ujęcie teorii marginesu; krytyka białej hegemonii w feminizmie drugiej fali | | 1989 | *Talking Back: Thinking Feminist, Thinking Black* | Eseje o sile głosu czarnych kobiet, wychowaniu i kulturze oporu | | 1990 | *Yearning: Race, Gender, and Cultural Politics* | Eseje o postmodernizmie, pedagogice i kulturze; American Book Award (1991) | | 1992 | *Black Looks: Race and Representation* | Krytyka kulturowa i teoria spojrzenia opozycyjnego | | 1994 | *Teaching to Transgress: Education as the Practice of Freedom* | Radykalna pedagogika; dialog z Paulo Freirem | | 1995 | *Killing Rage: Ending Racism* | Analiza gniewu jako politycznej reakcji na rasizm | | 2000 | *All About Love: New Visions* | Etyka miłości jako fundament transformacji społecznej | | 2004 | *The Will to Change: Men, Masculinity, and Love* | Krytyka patriarchalnej męskości; pojęcie „feministycznej męskości” | ### Recepcja i dziedzictwo Prace hooks zostały przetłumaczone na 15 języków. Magazyn „TIME” umieścił ją w 2020 roku na liście „100 Women of the Year”. W Polsce kluczowe dzieło *Feminist Theory: From Margin to Center* ukazało się jako *Teoria feministyczna: od marginesu do centrum* w Wydawnictwie Krytyki Politycznej (pierwsze wydanie: 2013, wznowienie: 2022). Esej *Marginality as Site of Resistance* funkcjonuje w polskim tłumaczeniu jako *Margines jako miejsce radykalnego otwarcia*. Hooks jest uznawana za jedną z intelektualnych współtwórczyń fundamentów współczesnej intersekcjonalności — choć sama nie ukuła tego terminu. Jej koncepcja „imperialistycznego białosupremacjonistycznego kapitalistycznego heteropatriarchatu” stała się standardowym narzędziem analizy w studiach krytycznych, feministycznych, postkolonialnych i queerowych. Założony przez nią bell hooks Center przy Berea College kontynuuje jej misję: tworzenia inkluzywnej przestrzeni dla osób studiujących ze środowisk marginalizowanych — czarnych, brązowych, queerowych i appalachiańskich.