Angela McRobbie

Angela McRobbie (ur. 1951) — brytyjska socjolożka, teoretyczka kultury, badaczka mediów, feminizmu, kultury młodzieżowej, mody, przemysłów kreatywnych i neoliberalnych przemian pracy. Należy do najważniejszych autorek brytyjskich studiów kulturowych oraz feministycznych studiów mediów. Od lat siedemdziesiątych XX wieku rozwija analizę tego, jak kultura popularna, rynek pracy, edukacja, media i państwo współtworzą modele kobiecości dopasowane do zmieniających się form kapitalizmu. W centrum jej późniejszych prac znajduje się pytanie o to, jak neoliberalizm przechwytuje język feminizmu — wolność, wybór, samorealizację, niezależność, kreatywność — i przekształca go w narzędzie zarządzania kobiecą pracą, ambicją i podmiotowością. Jej książki *The Aftermath of Feminism: Gender, Culture and Social Change* (2008/2009), *Be Creative: Making a Living in the New Culture Industries* (2016) oraz *Feminism and the Politics of Resilience* (2020) tworzą jedną z najważniejszych współczesnych diagnoz postfeministycznego neoliberalizmu. ### Wprowadzenie: feminizm po przechwyceniu McRobbie nie opisuje feminizmu jako prostej historii postępu ani jako ruchu, który najpierw odniósł sukces, a później został wyparty. Jej diagnoza jest bardziej złożona: współczesna kultura nie tyle odrzuca feminizm, ile częściowo go uznaje, włącza, rozbraja i wykorzystuje przeciwko kobietom. Feminizm zostaje „wzięty pod uwagę”, ale właśnie po to, by ogłosić, że nie jest już potrzebny. To przesunięcie McRobbie nazywa często logiką postfeministyczną. Młode kobiety mają korzystać z praw wywalczonych przez poprzednie pokolenia, ale bez języka zbiorowej polityki. Mają być ambitne, wykształcone, przedsiębiorcze, seksualnie wolne, stylowe i samodzielne — pod warunkiem, że swoje sukcesy i porażki będą rozumiały jako sprawę indywidualnej pracy nad sobą, a nie jako efekt struktur klasowych, rasowych, płciowych czy ekonomicznych. ### Biografia intelektualna i Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies Angela McRobbie wywodzi się z tradycji brytyjskich studiów kulturowych, zwłaszcza środowiska Centre for Contemporary Cultural Studies w Birmingham. To tam w latach siedemdziesiątych rozwijała feministyczną korektę klasycznych badań nad subkulturami młodzieżowymi. Wczesne studia kulturowe bardzo często koncentrowały się na chłopcach, męskich subkulturach, stylu ulicznym, muzyce i oporze klasowym, pomijając dziewczęta albo traktując je jako bierne tło. McRobbie wraz z Jenny Garber zakwestionowała tę perspektywę w tekście **„Girls and Subcultures”**, pokazując, że kultura dziewczęca nie może być analizowana tymi samymi narzędziami co spektakularne męskie subkultury uliczne. Dziewczęce formy kultury częściej rozwijały się w przestrzeni domu, sypialni, magazynów, muzyki pop, mody, przyjaźni i romantycznych wyobrażeń. Nie były przez to mniej polityczne. Wymagały po prostu innej metody widzenia. ### Wczesne badania: „Jackie” i kultura dziewczęca Jednym z najważniejszych wczesnych tekstów McRobbie była analiza magazynu **„Jackie”**, poświęcona ideologii nastoletniej kobiecości. McRobbie badała, jak dziewczęce czasopisma organizują wyobrażenia o miłości, seksualności, atrakcyjności, relacjach i przyszłości. Interesowało ją to, jak kultura popularna nie tylko odzwierciedla normy płciowe, ale aktywnie produkuje wzorce pragnień i zachowań. W późniejszych pracach McRobbie wracała do tych wczesnych analiz krytycznie, uznając, że jej pierwsze podejście było zbyt mocno oparte na modelu ideologicznego „wpływu” mediów na odbiorczynie. Z czasem coraz bardziej interesowało ją napięcie między podporządkowaniem a przyjemnością, dyscypliną a sprawczością, narzucaną kobiecością a sposobami jej używania przez dziewczęta i młode kobiety. ### Feminizm, kultura popularna i dziewczęca podmiotowość McRobbie należy do autorek, które traktują kulturę popularną jako poważne pole produkcji podmiotowości. Magazyny, telewizja, moda, muzyka, reklama, programy typu makeover, media społecznościowe i przemysły kreatywne nie są dla niej tylko powierzchowną dekoracją życia społecznego. To miejsca, w których wytwarzane są normy kobiecości, sukcesu, atrakcyjności, pracy nad ciałem, ambicji i samodzielności. W tym sensie jej praca kontynuuje myślenie Stuarta Halla o kulturze jako polu walki o znaczenia. McRobbie pyta jednak szczególnie o to, jak znaczenia te organizują życie dziewcząt i kobiet w warunkach neoliberalizmu. ### *The Aftermath of Feminism* Książka **„The Aftermath of Feminism: Gender, Culture and Social Change”** jest jednym z najważniejszych tekstów McRobbie. Autorka analizuje w niej moment, w którym feminizm zostaje przedstawiony jako historycznie zakończony sukces. Kobiety mają już rzekomo dostęp do edukacji, pracy, seksualnej wolności, konsumpcji i publicznej widzialności. W związku z tym dalsze roszczenia feministyczne zaczynają być przedstawiane jako przesadne, anachroniczne albo niepotrzebne. McRobbie pokazuje jednak, że ten obraz jest ideologiczny. „Po feminizmie” nie oznacza świata po patriarchacie. Oznacza świat, w którym patriarchat uczy się mówić językiem wyboru, empowermentu, indywidualnego sukcesu i wolności konsumenckiej. ### Postfeminizm **Postfeminizm** u McRobbie nie oznacza po prostu okresu następującego po feminizmie. To raczej formacja kulturowa i polityczna, która działa przez ambiwalentne włączenie feminizmu. Postfeminizm mówi młodym kobietom: możesz wszystko, ale za cenę rezygnacji z kolektywnej polityki. Możesz być silna, atrakcyjna, wykształcona, ambitna i niezależna, ale jeśli ci się nie uda, odpowiedzialność spada na ciebie. Postfeminizm przekształca strukturalne nierówności w indywidualne wyzwania. Zamiast pytać o klasę, rasę, opiekę, płace, przemoc, dostęp do zasobów i warunki pracy, pyta o pewność siebie, dobrą organizację, styl, odporność psychiczną i zdolność do „wybierania lepiej”. ### Double entanglement — podwójne uwikłanie Jednym z centralnych pojęć McRobbie jest **double entanglement**, czyli podwójne uwikłanie. Oznacza ono sytuację, w której współczesna kultura jednocześnie przywołuje feminizm i go unieważnia. Feminizm zostaje uznany jako coś, co już dokonało swojej pracy, a właśnie dlatego może zostać odsunięty. To nie jest klasyczny backlash, w którym feminizm zostaje po prostu zaatakowany z zewnątrz. To subtelniejszy mechanizm. System mówi: oczywiście, kobiety mają prawa; oczywiście, mogą studiować, pracować, zarabiać i decydować o sobie. Ale zarazem przedstawia feminizm jako coś z przeszłości, coś nieatrakcyjnego, zbyt gniewnego, zbyt zbiorowego i niedopasowanego do nowoczesnego języka aspiracji. ### Top girl Jedną z najważniejszych figur McRobbie jest **top girl** — „dziewczyna sukcesu”. To młoda kobieta, która uosabia postfeministyczny ideał neoliberalnej podmiotowości. Jest wykształcona, ambitna, zdyscyplinowana, atrakcyjna, przedsiębiorcza, konsumpcyjnie kompetentna i nastawiona na samorozwój. Wydaje się dowodem na to, że feminizm wygrał. McRobbie pokazuje jednak, że „top girl” jest figurą głęboko ideologiczną. Jej sukces zostaje przedstawiony jako efekt indywidualnych wyborów, talentu i pracy nad sobą, a nie jako rezultat określonych warunków klasowych, rasowych, edukacyjnych i ekonomicznych. „Top girl” ma być dowodem możliwości, ale zarazem służy dyscyplinowaniu tych kobiet, którym się nie udaje. Jeśli ona może, to ty też powinnaś. ### Nowy kontrakt płciowy Z figurą „top girl” wiąże się pojęcie **nowego kontraktu płciowego**. W tym kontrakcie młode kobiety otrzymują dostęp do edukacji, pracy, mobilności, konsumpcji i seksualnej swobody, ale w zamian mają zrezygnować z języka zbiorowych roszczeń. Mają inwestować w siebie, ale nie podważać struktury. Mają być wolne, ale nie polityczne. Ten kontrakt jest szczególnie skuteczny, ponieważ nie działa przez zakaz. Działa przez obietnicę. Obiecuje sukces, samorealizację i niezależność. Właśnie dlatego tak trudno go rozpoznać jako formę dyscypliny. ### Postfeministyczna maskarada McRobbie rozwija także pojęcie **postfeministycznej maskarady**. Nawiązuje tu do psychoanalizy i teorii kobiecości jako performansu. W postfeministycznej kulturze kobieta ma nie tylko osiągać sukces, ale także robić to w sposób właściwie sfeminizowany: atrakcyjny, kontrolowany, stylowy, seksualnie czytelny i konsumpcyjnie elegancki. Oznacza to, że wejście kobiet do przestrzeni pracy, edukacji i publicznej widzialności nie znosi presji kobiecości. Przeciwnie — często ją intensyfikuje. Kobieta ma być kompetentna, ale nie zbyt agresywna; ambitna, ale nadal atrakcyjna; niezależna, ale emocjonalnie samoregulująca się; widzialna, ale niezagrażająca. ### Makeover i dyscyplina przemiany McRobbie analizuje kulturę makeover jako jeden z najważniejszych mechanizmów postfeministycznej pedagogiki. Programy metamorfoz, poradniki, magazyny i reklamy uczą, że każda kobieta może przekształcić swoje ciało, styl, mieszkanie, karierę i życie emocjonalne, jeśli tylko podejmie odpowiednią pracę nad sobą. Makeover wydaje się opowieścią o emancypacji: możesz się zmienić, możesz zacząć od nowa, możesz być lepszą wersją siebie. Jednak w ujęciu McRobbie jest to także mechanizm dyscyplinarny. Przemiana zostaje przedstawiona jako osobisty obowiązek. To jednostka ma nieustannie aktualizować siebie, dopasowywać się, poprawiać i optymalizować. ### *Be Creative* W książce **„Be Creative: Making a Living in the New Culture Industries”** McRobbie przenosi swoją analizę na pole przemysłów kreatywnych. Interesuje ją moment, w którym kreatywność zostaje przedstawiona jako obietnica nowej pracy: bardziej wolnej, elastycznej, twórczej, indywidualnej i zgodnej z pasją. McRobbie pokazuje jednak, że ta obietnica bardzo często maskuje prekarność, niskie płace, niestabilność, samozatrudnienie, brak zabezpieczeń socjalnych i przerzucenie ryzyka na jednostkę. Kreatywna praca ma wyglądać jak wolność, ale w praktyce często oznacza samotne zarządzanie własną niepewnością. ### Dispositif kreatywności Centralnym pojęciem *Be Creative* jest **dispositif kreatywności**. McRobbie sięga tu po Foucaultowskie pojęcie aparatu lub urządzenia, aby opisać sieć instytucji, polityk, dyskursów, mediów, edukacji, programów miejskich i praktyk rynkowych, które wspólnie wytwarzają kreatywność jako moralny obowiązek. Dispositif kreatywności mówi: bądź sobą, realizuj swoją pasję, zamień talent w zawód, twórz własne miejsce pracy, inwestuj w swoją markę, buduj sieci kontaktów, bądź elastyczna i nigdy nie przestawaj się rozwijać. To brzmi jak emancypacja, ale działa jak technologia zarządzania podmiotowością. ### Kreatywność jako obowiązek U McRobbie kreatywność nie jest niewinną zdolnością ani czystą ekspresją. W warunkach neoliberalizmu staje się obowiązkiem. Jednostka ma być kreatywna nie tylko w sztuce, ale także w zarządzaniu własnym życiem, CV, wizerunkiem, siecią kontaktów, finansami, mieszkaniem, ciałem i kryzysem. Kreatywność zostaje przekształcona w sposób przerzucania odpowiedzialności z instytucji na jednostkę. Jeśli nie masz stabilnej pracy, stwórz sobie własną. Jeśli nie masz zabezpieczeń, bądź przedsiębiorcza. Jeśli jesteś przemęczona, lepiej zarządzaj sobą. Jeśli nie odnosisz sukcesu, twoja kreatywność najwyraźniej nie została jeszcze wystarczająco urynkowiona. ### Kreatywna pracownica jako model neoliberalny McRobbie pokazuje, że figura kreatywnej pracownicy nie jest marginesem rynku pracy. Jest jego modelem przyszłości. Freelancerka, projektowa pracownica kultury, projektantka, artystka, stylistka, redaktorka, producentka treści czy młoda przedsiębiorczyni w sektorze kreatywnym musi łączyć wiele funkcji naraz: tworzyć, promować, sprzedawać, networkować, rozliczać, aplikować, być widzialna i stale dostępna. To model pracy, w którym granica między życiem a pracą niemal znika. Podmiotowość staje się firmą. Styl życia staje się portfolio. Relacje stają się kapitałem. Pasja staje się argumentem przeciwko roszczeniom ekonomicznym. ### Samozatrudnienie i przerzucenie ryzyka W przemysłach kreatywnych szczególnie ważna jest figura samozatrudnienia. Samozatrudnienie zostaje przedstawione jako niezależność, ale często oznacza samotne ponoszenie kosztów rynku: braku zleceń, choroby, wypalenia, nieopłaconej pracy przygotowawczej, sprzętu, podatków, ubezpieczenia i nieregularnych dochodów. McRobbie pokazuje, że neoliberalizm nie musi bezpośrednio zakazywać kolektywnej polityki. Wystarczy, że każdy problem zostanie rozproszony na jednostkowe ścieżki kariery. Zamiast wspólnej walki o warunki pracy pojawia się prywatna walka o widzialność, sieć kontaktów i kolejne zlecenie. ### „Rób to, co kochasz” Myśl McRobbie dobrze łączy się z krytyką ideologii **do what you love**. W sektorze kultury i kreatywności praca jest często przedstawiana jako przywilej, pasja i samorealizacja. Skoro robisz to, co kochasz, niskie wynagrodzenie, brak stabilności i przeciążenie wydają się mniej skandaliczne. McRobbie pokazuje, że właśnie ten język miłości do pracy pozwala systemowi unikać odpowiedzialności. Praca kreatywna zostaje zbliżona do tradycyjnie sfeminizowanej pracy opiekuńczej: ma być wykonywana z powołania, z emocjonalnego zaangażowania, z osobistej potrzeby, a więc rzekomo nie daje się wprost wycenić. ### *Feminism and the Politics of Resilience* W książce **„Feminism and the Politics of Resilience”** McRobbie rozwija krytykę odporności jako nowej formy neoliberalnego zarządzania. Interesuje ją to, jak pojęcie resilience — odporności, sprężystości, zdolności do podnoszenia się po kryzysie — zostaje przeniesione z języka psychologii, terapii i zarządzania do polityki płci. Resilience obiecuje kobietom siłę. Mówi: dasz radę, przetrwasz, wzmocnisz się, nauczysz się adaptować. Ale w ujęciu McRobbie to obietnica bardzo podejrzana. Zamiast pytać, dlaczego warunki życia są tak wyczerpujące, resilience uczy, jak lepiej je znosić. ### Resilient girl **Resilient girl** — odporna dziewczyna — to kolejna figura w galerii postaci McRobbie. Po „top girl” i kreatywnej pracownicy pojawia się dziewczyna, która ma nie tylko odnosić sukces, ale także umieć radzić sobie z porażką, kryzysem, ubóstwem, wypaleniem, odrzuceniem i niestabilnością. Ta figura jest bardzo skuteczna ideologicznie, ponieważ wygląda jak troska. System mówi: chcemy, żebyś była silna. W rzeczywistości jednak przesuwa uwagę z warunków strukturalnych na indywidualne kompetencje psychiczne. Jeśli nie radzisz sobie z pracą, biedą, presją i samotnością, problemem staje się twoja niewystarczająca odporność. ### Odporność jako depolityzacja McRobbie pokazuje, że odporność może działać jako narzędzie depolityzacji. Zamiast zbiorowych roszczeń pojawia się trening psychiczny. Zamiast krytyki rynku pracy — self-care. Zamiast pytania o płace, mieszkania, opiekę, przemoc i zabezpieczenia — pytanie o zarządzanie stresem. To nie znaczy, że troska o siebie jest nieistotna. McRobbie nie kpi z potrzeby przetrwania. Jej krytyka dotyczy momentu, w którym język odporności zastępuje politykę. Gdy strukturalna przemoc zostaje przepisana jako osobiste wyzwanie, system przestaje być adresatem roszczeń. ### Self-care jako ambiwalentna praktyka W ujęciu McRobbie self-care jest ambiwalentne. Może być konieczną praktyką przetrwania, zwłaszcza dla osób przeciążonych i pozbawionych wsparcia. Może jednak zostać przechwycone przez neoliberalizm jako prywatna technologia zarządzania kryzysem. Wtedy nie służy już kolektywnemu podtrzymywaniu życia, lecz utrzymaniu jednostki w stanie dalszej produktywności. Self-care staje się wtedy odpowiednikiem naprawiania siebie po to, by wrócić do tych samych warunków, które doprowadziły do wyczerpania. ### Undoing feminism — rozbrajanie feminizmu Jednym z najważniejszych rozpoznań McRobbie jest proces **undoing feminism**, czyli rozbrajania albo odczyniania feminizmu. Nie polega on na prostym zakazie feminizmu. Polega na takim przepisaniu jego zdobyczy, by utraciły polityczny charakter. Dostęp kobiet do edukacji zostaje opisany jako indywidualna ambicja. Wejście kobiet na rynek pracy — jako przedsiębiorczość. Wolność seksualna — jako atrakcyjność i konsumpcyjna pewność siebie. Krytyka przemocy — jako potrzeba lepszych granic. W każdym przypadku strukturalne zwycięstwa feminizmu zostają zindywidualizowane. ### Neoliberalny reżim płci McRobbie mówi o wyłanianiu się **neoliberalnego reżimu płci**. Nie jest to powrót do starego patriarchatu w czystej formie. To nowy układ, w którym kobiety są zapraszane do uczestnictwa w rynku, edukacji, konsumpcji i kulturze sukcesu, ale w sposób podporządkowany logice samoodpowiedzialności. Ten reżim nie mówi kobietom wyłącznie: zostań w domu. Częściej mówi: idź do pracy, bądź widzialna, zarabiaj, wyglądaj dobrze, rozwijaj się, bądź szczęśliwa, bądź odporna. Jego przemoc polega na tym, że wolność zostaje zaprojektowana jako obowiązek. ### Kultura konsumpcyjna i kobiecy sukces Kultura konsumpcyjna odgrywa u McRobbie kluczową rolę. To ona dostarcza obrazów nowoczesnej kobiecości: modnej, samodzielnej, aktywnej, szczupłej, atrakcyjnej, pracującej, seksualnie pewnej siebie i dobrze zarządzającej własnym życiem. Sukces kobiety zostaje przetłumaczony na wygląd, styl, ciało, karierę, relacje i emocjonalną samokontrolę. To bardzo ważne: postfeministyczna wolność nie jest wolnością od dyscypliny. Jest dyscypliną w formie wyboru. Kobieta ma sama chcieć tego, czego wymaga od niej rynek. ### Przemysły kreatywne McRobbie analizuje przemysły kreatywne jako szczególnie ważne laboratorium neoliberalizmu. Moda, media, design, muzyka, kultura klubowa, produkcja treści, sztuka i małe kreatywne przedsiębiorstwa obiecują pracę bardziej ekscytującą niż tradycyjne zatrudnienie. Obiecują autonomię, styl życia, pasję i możliwość tworzenia własnej ścieżki. Ale jednocześnie są oparte na niestabilności, darmowych stażach, pracy na portfolio, niskich honorariach, projektowości, zależności od sieci kontaktów i wysokim poziomie konkurencji. To właśnie tu McRobbie widzi mechanizm przechwycenia: język wolności maskuje ekonomię ryzyka. ### Moda jako pole pracy i aspiracji Moda jest dla McRobbie szczególnie ważnym polem badawczym, ponieważ łączy kobiecą kreatywność, pracę, styl, klasę, konsumpcję i przedsiębiorczość. W książce *British Fashion Design* i późniejszych tekstach analizuje, jak młode projektantki i pracownice kreatywne funkcjonują między obietnicą ekspresji a realiami rynku. Moda dobrze pokazuje, że kreatywność jest zawsze materialna. Potrzebuje pieniędzy, zaplecza, kontaktów, czasu, materiałów, przestrzeni, produkcji, dystrybucji i promocji. Mit indywidualnego talentu ukrywa te warunki, a szczególnie często ukrywa klasowe i płciowe bariery wejścia. ### McRobbie, Stuart Hall i tradycja studiów kulturowych McRobbie pozostaje jedną z najważniejszych kontynuatorek i krytycznych spadkobierczyń tradycji Stuarta Halla. Tak jak Hall, bada kulturę jako pole walki o znaczenia. Tak jak on, traktuje popularne formy kultury jako przestrzeń ideologii, oporu i negocjacji. Jej szczególny wkład polega na tym, że konsekwentnie przesuwa tę analizę ku dziewczętom, kobietom, pracy kreatywnej, kobiecej ambicji i neoliberalnemu przechwyceniu feminizmu. ### Relacja z Rosalind Gill i debatą o postfeminizmie Prace McRobbie często czyta się obok Rosalind Gill, która rozwija pojęcie postfeministycznej wrażliwości (*postfeminist sensibility*). Obie autorki analizują kulturę, w której kobieca wolność zostaje powiązana z samodyscypliną, seksualną podmiotowością, pracą nad ciałem i indywidualną odpowiedzialnością. McRobbie kładzie jednak szczególny nacisk na relację postfeminizmu z państwem, pracą, edukacją i przemysłami kreatywnymi. Jej projekt jest więc nie tylko analizą reprezentacji medialnych, ale także krytyką ekonomii politycznej kobiecej samorealizacji. ### Krytyka i ograniczenia McRobbie bywa krytykowana za to, że jej analiza koncentruje się przede wszystkim na młodych kobietach w zachodnich, anglosaskich kontekstach kulturowych i nie zawsze wystarczająco mocno uwzględnia różnice rasowe, migracyjne, niepełnosprawność czy doświadczenia osób queerowych i trans. Jej figury — „top girl”, „kreatywna dziewczyna”, „resilient girl” — bywają oparte na obrazach kobiet, które są już w pewnym stopniu dopuszczone do pola aspiracji. To ograniczenie nie unieważnia jej teorii. Raczej wyznacza miejsce jej dalszego rozwijania. Aparat McRobbie można rozszerzać, pytając, kto w ogóle może zostać „dziewczyną sukcesu”, komu wolno być kreatywną, czyja odporność jest oczekiwana jako naturalna i czyje wypalenie zostaje uznane za problem systemowy. ### Znaczenie dla teorii pracy kreatywnej Znaczenie McRobbie dla teorii pracy kreatywnej polega na tym, że pokazuje ona, jak obietnica samorealizacji może stać się formą wyzysku. Praca kreatywna nie jest po prostu przyjemniejszą wersją pracy. Jest polem, w którym pasja, tożsamość, ambicja i lęk przed porażką zostają wpisane w ekonomię. McRobbie pozwala zrozumieć, dlaczego tak wiele osób pracujących w kulturze czuje, że ich praca jest jednocześnie upragniona i wyniszczająca. To nie sprzeczność psychologiczna, lecz strukturalna. System działa właśnie przez to, że przywiązuje ludzi do pracy obietnicą sensu. ### Znaczenie dla feminizmu Dla feminizmu McRobbie jest ważna, ponieważ pokazuje, że język emancypacji może zostać użyty przeciwko projektowi emancypacyjnemu. Wolność wyboru może stać się obowiązkiem wyboru. Niezależność może stać się samotnością ekonomiczną. Sukces może stać się narzędziem zawstydzania tych, które nie mieszczą się w modelu sukcesu. Odporność może stać się zakazem politycznego gniewu. Jej teoria ostrzega przed feminizmem odłączonym od krytyki kapitalizmu, pracy, klasy, państwa opiekuńczego i warunków materialnych. Feminizm, który zostaje sprowadzony do indywidualnego empowermentu, łatwo staje się paliwem dla rynku. ### Główne pojęcia **Postfeminizm** — formacja kulturowa, która uznaje część zdobyczy feminizmu po to, by ogłosić jego polityczną zbędność. **Double entanglement / podwójne uwikłanie** — jednoczesne przywoływanie i rozbrajanie feminizmu przez kulturę, media, rynek i państwo. **Top girl / dziewczyna sukcesu** — figura młodej, ambitnej, wykształconej i zdyscyplinowanej kobiety, której sukces ma dowodzić, że nierówności płciowe zostały przezwyciężone. **Nowy kontrakt płciowy** — układ, w którym kobiety otrzymują dostęp do edukacji, pracy i konsumpcji w zamian za rezygnację z kolektywnej polityki feministycznej. **Dispositif kreatywności** — aparat instytucji, polityk, mediów i dyskursów, który konstruuje kreatywność jako obowiązek samorealizacji i przedsiębiorczości. **Kreatywna pracownica** — figura elastycznej, mobilnej, samozatrudnionej osoby, która zarządza własną marką, ryzykiem, widzialnością i kryzysem. **Resilient girl / odporna dziewczyna** — figura kobiety, która ma przetrwać niestabilność, biedę, wypalenie i przemoc dzięki pracy nad własną odpornością psychiczną. **Undoing feminism / odczynianie feminizmu** — proces przejmowania feministycznych zdobyczy i pozbawiania ich zbiorowego, politycznego znaczenia. ### Główne publikacje | Rok | Tytuł | Znaczenie | |---|---|---| | 1978 | *Jackie: An Ideology of Adolescent Femininity* | Wczesna analiza dziewczęcych magazynów, romantycznego indywidualizmu i produkcji nastoletniej kobiecości. | | 1991 | *Feminism and Youth Culture: From Jackie to Just Seventeen* | Kluczowy zbiór tekstów o dziewczętach, kulturze młodzieżowej, magazynach, muzyce i feministycznej korekcie studiów kulturowych. | | 1994 | *Postmodernism and Popular Culture* | Książka o kulturze popularnej, postmodernizmie, reprezentacji i zmianach w teorii kultury. | | 1998 | *British Fashion Design: Rag Trade or Image Industry?* | Analiza brytyjskiej mody jako pola kreatywności, pracy, przedsiębiorczości i klasowych ograniczeń. | | 1999 | *In the Culture Society: Art, Fashion and Popular Music* | Praca o kulturze, sztuce, modzie, muzyce popularnej i przemianach społeczeństwa kulturowego. | | 2005 | *The Uses of Cultural Studies* | Wprowadzenie i autorska reinterpretacja narzędzi studiów kulturowych. | | 2008/2009 | *The Aftermath of Feminism: Gender, Culture and Social Change* | Najważniejsza książka McRobbie o postfeminizmie, „top girl”, nowym kontrakcie płciowym i rozbrajaniu feminizmu. | | 2016 | *Be Creative: Making a Living in the New Culture Industries* | Kluczowa praca o dispositif kreatywności, przemysłach kreatywnych, samozatrudnieniu i neoliberalnej obietnicy samorealizacji. | | 2020 | *Feminism and the Politics of Resilience* | Książka o odporności jako technologii depolityzacji, końcu państwa opiekuńczego i neoliberalnym zarządzaniu kobiecym kryzysem. | | 2024 | *Feminism, Young Women and Cultural Studies: The Birmingham Essays from 1975 Onwards* | Powrót do wczesnych tekstów z Birmingham i ich znaczenia dla feministycznych studiów kulturowych. | ### Znaczenie Angela McRobbie należy do najważniejszych teoretyczek kultury, ponieważ z niezwykłą konsekwencją pokazała, jak kapitalizm uczy się mówić językiem feminizmu. Jej prace pozwalają zobaczyć, że „wolność”, „wybór”, „kreatywność”, „samorealizacja”, „odporność” i „empowerment” nie są automatycznie pojęciami emancypacyjnymi. W określonych warunkach mogą stać się narzędziami dyscypliny. Najważniejszy wkład McRobbie polega na opisaniu kobiecej podmiotowości jako pola neoliberalnej produkcji. Młoda kobieta ma nie tylko pracować. Ma nieustannie inwestować w siebie, zarządzać sobą, poprawiać siebie, promować siebie, leczyć siebie i brać odpowiedzialność za własne niepowodzenia. W tym sensie jej teoria jest krytyką świata, w którym patriarchat nie znika, tylko zmienia język: z zakazu na wybór, z podporządkowania na aspirację, z dyscypliny na samorealizację. McRobbie nie odrzuca kobiecej ambicji, kreatywności ani pragnienia niezależności. Przeciwnie — traktuje je poważnie. Jej pytanie brzmi jednak: kto zarabia na tych pragnieniach, jakie struktury je organizują i dlaczego tak często wolność obiecywana kobietom okazuje się samotnym obowiązkiem radzenia sobie ze światem, który nie zamierza się zmienić?