Aleida Assmann

Aleida Assmann (ur. 22 marca 1947 w Bethel) — niemiecka literaturoznawczyni, anglistka i teoretyczka pamięci kulturowej, związana z Universität Konstanz. Razem z Janem Assmannem należy do kluczowych postaci, które ukształtowały **memory studies** jako osobne pole badań humanistycznych. Jej praca rozwija się na przecięciu literatury, historii, teorii mediów, filozofii kultury i badań nad instytucjami pamięci. Szczególne znaczenie mają jej książka *Cultural Memory and Western Civilization* oraz esej *Canon and Archive*, w których Assmann opisuje, jak społeczeństwa przechowują, selekcjonują, aktywują i zapominają własną przeszłość. ### Wprowadzenie: pamięć jako instytucja kultury Punktem wyjścia teorii Assmann jest pytanie o to, jak wspólnoty pamiętają dłużej niż żyją jednostki. Pamięć osobista i pamięć przekazywana w rozmowie mają ograniczony horyzont czasowy. Po śmierci świadkiń i świadków przeszłość może przetrwać tylko wtedy, gdy zostanie zapisana, utrwalona, zmaterializowana i podtrzymana przez instytucje. Dlatego Assmann interesuje pamięć jako struktura kulturowa: jako system tekstów, obrazów, rytuałów, pomników, archiwów, muzeów, kanonów i praktyk edukacyjnych. Pamięć kulturowa nie istnieje sama z siebie. Wymaga nośników, selekcji, opieki, interpretacji i władzy. ### Pamięć komunikatywna i pamięć kulturowa W teorii Aleidy i Jana Assmannów fundamentalne znaczenie ma rozróżnienie między **pamięcią komunikatywną** a **pamięcią kulturową**. Pamięć komunikatywna obejmuje to, co krąży w codziennych rozmowach, rodzinnych opowieściach, świadectwach i relacjach osób żyjących. Jej czas trwania obejmuje zwykle trzy pokolenia — około osiemdziesięciu do stu lat. Jest nieformalna, rozproszona i oparta na bezpośredniej relacji między ludźmi. Pamięć kulturowa działa inaczej. Przekracza horyzont życia jednostki. Może trwać przez wieki lub tysiąclecia, ponieważ zostaje zewnętrznie utrwalona w mediach kultury: piśmie, obrazie, architekturze, rytuale, muzeum, archiwum, szkole, pomniku czy dziele sztuki. Jej nosicielkami i nosicielami są instytucje oraz osoby pełniące role strażnicze: archiwistki, nauczyciele, kapłanki, artyści, badaczki, kuratorzy, redaktorki i osoby odpowiedzialne za przekaz międzypokoleniowy. ### Pamięć kulturowa jako pamięć zewnętrzna Pamięć kulturowa jest pamięcią zewnętrzną wobec ciała. O ile pamięć komunikatywna trwa dzięki żywym świadectwom, o tyle pamięć kulturowa zostaje przeniesiona do materialnych nośników. Tekst, fotografia, archiwum, nagranie, budynek, pomnik lub rytuał mogą przechować coś wtedy, gdy znikają osoby, które mogłyby opowiadać o tym bezpośrednio. To przesunięcie ma ogromne znaczenie polityczne. Gdy coś nie zostanie zapisane, zachowane lub przekazane do instytucji pamięci, jego dalsze trwanie staje się kruche. Dlatego pytanie o pamięć kulturową jest zawsze pytaniem o władzę: kto ma środki zapisu, kto decyduje o wartości śladów, kto przechowuje, kto opisuje i kto może wrócić do przeszłości jako do zasobu. ### *Cultural Memory and Western Civilization* *Cultural Memory and Western Civilization* to najważniejsza systematyczna praca Aleidy Assmann. Książka została pierwotnie opublikowana po niemiecku jako *Erinnerungsräume* w 1999 roku, a później ukazała się po angielsku w Cambridge University Press. Assmann analizuje w niej trzy zasadnicze obszary pamięci kulturowej: jej funkcje, media oraz formy przechowywania. Funkcje pamięci obejmują budowanie tożsamości zbiorowej, żałobę, chwałę, martyrologię, historyczne rozliczenie i legitymizację wspólnoty. Media pamięci to pismo, obraz, ciało, miejsce, monument i rytuał. Przechowywanie dotyczy archiwów, konserwacji, zapomnienia, dekadencji, odpadów kultury oraz artystycznych praktyk pracy z archiwum. ### Pamięć funkcjonalna i pamięć-magazyn Jednym z centralnych napięć w teorii Assmann jest relacja między **pamięcią funkcjonalną** a **pamięcią-magazynem**. Pamięć funkcjonalna to pamięć aktywna. Obejmuje te elementy przeszłości, które wspólnota regularnie przywołuje, celebruje, interpretuje i wykorzystuje do budowania własnej tożsamości. To pamięć obecna w rytuałach, podręcznikach, świętach, kanonie, muzealnych ekspozycjach i publicznych narracjach. Pamięć-magazyn to pamięć pasywna. Obejmuje to, co zostało zachowane, ale nie pozostaje w aktywnym obiegu. Leży w archiwach, magazynach, piwnicach, bibliotekach, rejestrach, nieopisanych kolekcjach i prywatnych zbiorach. Nie kształtuje na co dzień tożsamości wspólnoty, jednak może zostać ponownie uruchomiona, gdy zmienią się pytania, konteksty albo warunki polityczne. ### Pamięć i zapominanie Jedna z najważniejszych intuicji Assmann brzmi: pamięć zawsze jest przeniknięta zapominaniem. Zapominanie nie jest prostą awarią pamięci. Jest jej warunkiem. Żeby coś mogło zostać wybrane, zapamiętane i utrwalone, coś innego musi wypaść z pola uwagi. Assmann rozróżnia **zapominanie aktywne** i **zapominanie pasywne**. Zapominanie aktywne oznacza świadome usuwanie: niszczenie, cenzurę, palenie książek, wymazywanie śladów, kasowanie dokumentów. Może być gestem zerwania z przemocową przeszłością, ale może też stanowić narzędzie opresji, szczególnie wtedy, gdy zostaje skierowane przeciw mniejszościom, kulturom podporządkowanym albo grupom niewygodnym dla dominującego porządku. Zapominanie pasywne oznacza wypadanie z obiegu bez jednoznacznego aktu zniszczenia. Coś zostaje odłożone, zgubione, zaniedbane, nieopisane, niezauważone, uznane za nieistotne. Ten rodzaj zapominania nie musi oznaczać ostatecznej utraty. To, co wypadło z aktywnej pamięci, może zostać odnalezione, zinterpretowane na nowo i ponownie wprowadzone do obiegu. ### Archiwum jako przestrzeń latencji Z pasywnego zapominania wyłania się jedno z najważniejszych pojęć Assmann: **latencja**. Archiwum jest instytucjonalną przestrzenią latencji — miejscem pomiędzy aktywnym pamiętaniem a całkowitym zapomnieniem. Materiały archiwalne nie są aktywnie obecne w kulturze tak jak elementy kanonu, ale nie zostały też zniszczone. Trwają w stanie uśpienia. Mogą czekać na zmianę kontekstu, języka, potrzeby politycznej, pytania badawczego albo wrażliwości społecznej. To, co kiedyś wydawało się marginalne, przypadkowe lub mało wartościowe, może po latach okazać się kluczowym śladem historii. ### *Canon and Archive* Esej *Canon and Archive* syntetyzuje jedną z najważniejszych dystynkcji w całym projekcie Assmann. Kanon i archiwum są u niej dwiema komplementarnymi instytucjami pamięci kulturowej. Nie tworzą prostego przeciwieństwa. Razem organizują relację kultury z własną przeszłością. Kanon odpowiada pamięci aktywnej, roboczej, prestiżowej. Archiwum odpowiada pamięci referencyjnej, pasywnej, uśpionej. Kanon przechowuje przeszłość jako teraźniejszość. Archiwum przechowuje przeszłość jako przeszłość. ### Kanon **Kanon** to aktywna pamięć kulturowa. Obejmuje te teksty, obrazy, osoby, wydarzenia, monumenty i artefakty, które pozostają w stałej cyrkulacji: są czytane, wystawiane, komentowane, cytowane, nauczane i celebrowane. Kanon definiuje tożsamość wspólnoty. Mówi, co należy znać, żeby „należeć” do danej kultury. Assmann podkreśla jednak, że kanon nie jest naturalną listą rzeczy najlepszych. Jest efektem selekcji, wartościowania i walki o władzę. To, co zostaje uznane za ponadczasowe, zwykle wcześniej zostało wyniesione przez konkretne instytucje, klasy społeczne, grupy narodowe, religijne i płciowe. Kanon udaje ponadczasowość, choć sam jest historycznie wytworzony. ### Archiwum **Archiwum** to pasywna pamięć kulturowa. Gromadzi to, co wypadło z aktywnego obiegu albo nigdy nie zostało do niego dopuszczone: dokumenty, listy, fotografie, obiekty, rejestry, projekty, niedokończone prace, zapisy marginalne, odpady instytucji i ślady codzienności. Materiały archiwalne są oderwane od pierwotnych kontekstów, ale dzięki temu mogą wejść w nowe relacje interpretacyjne. Archiwum nie jest martwym magazynem. Jest przestrzenią potencjalnego powrotu. To, co w nim spoczywa, może zostać wydobyte i przeczytane inaczej. ### Muzeum jako metafora podwójnej instytucji Assmann używa metafory muzeum, żeby pokazać współistnienie kanonu i archiwum w jednej instytucji. Sale ekspozycyjne, starannie oświetlone obrazy, opisy, ścieżki zwiedzania i prestiżowe obiekty tworzą kanon. Magazyny, piwnice, strychy, pudła, niepokazywane kolekcje i obiekty pozbawione publicznej widzialności tworzą archiwum. To rozróżnienie jest bardzo ważne, bo pokazuje, że kultura nie składa się wyłącznie z tego, co widzialne. Za każdą ekspozycją istnieje magazyn. Za każdym kanonem — archiwum. Za każdą oficjalną pamięcią — ogrom tego, co zostało odłożone na bok. ### Władza kanonizacji Kanonizacja jest procesem politycznym. Wymaga selekcji, przypisania wartości i instytucjonalnego podtrzymania. To, co zostaje uznane za arcydzieło, fundament kultury albo dziedzictwo narodowe, otrzymuje aurę szczególnej ważności. Ta aura sprawia wrażenie naturalnej, choć jest efektem historii decyzji, finansowania, edukacji, ekspozycji i władzy. W zachodnich instytucjach religii, sztuki i historii władza kanonizacji była przez długi czas skoncentrowana w rękach podobnych grup: białych, europejskich, burżuazyjnych, heteroseksualnych mężczyzn. To oni najczęściej decydowali, co zasługuje na ciągłość, a co może zostać uznane za margines, ciekawostkę, prywatność, odpad albo brak znaczenia. ### Komunikaty i ślady Assmann, za Jakobem Burckhardtem, rozróżnia **komunikaty** i **ślady**. Komunikaty to teksty, monumenty i obiekty świadomie skierowane do przyszłości. Zawierają intencję przetrwania. Chcą zostać zapamiętane. Często są zideologizowane, bo powstają po to, by przekazać potomności określony obraz świata. Ślady są inne. To pozostałości nieintencjonalne: fragmenty codzienności, zapisy uboczne, obiekty przypadkowe, zdjęcia bez podpisu, listy, rejestry, marginalia, resztki. Nie zostały stworzone po to, by mówić do przyszłości, ale właśnie dlatego mogą stać się szczególnie cennymi świadkami epoki. Kanon preferuje komunikaty. Archiwum zachowuje ślady. ### Ślad jako możliwość kontr-historii Rozróżnienie komunikatu i śladu ma ogromne znaczenie dla historii feministycznej, queerowej, trans, robotniczej, postkolonialnej i mniejszościowej. Grupy marginalizowane często nie miały warunków, by produkować wielkie komunikaty skierowane do potomności. Ich życie nie trafiało do pomników, oficjalnych kronik i kanonu. Istniało raczej w śladach: prywatnych listach, fotografiach, policyjnych rejestrach, nieopisanych obiektach, plotkach, gestach, marginaliach, relacjach ustnych i fragmentach archiwów. Dlatego kontr-historia bardzo często musi pracować nie z tym, co kultura oficjalnie chciała przekazać, ale z tym, co zostawiła mimochodem. Ślad może opowiedzieć historię, której komunikat nie chciał albo nie mógł zawrzeć. ### Queerowa i feministyczna polityka pamięci Teoria Assmann dostarcza mocnego języka do analizy tego, dlaczego queerowe, trans i feministyczne historie tak często nie znajdują miejsca w kanonie. Problemem nie jest brak przeszłości. Problemem są mechanizmy selekcji, które decydowały, czyja przeszłość zostanie uznana za dziedzictwo, a czyja za prywatność, skandal, patologię, margines albo nieistotny szczegół. Z tej perspektywy queerowa i feministyczna polityka pamięci polega na pracy z archiwum: na szukaniu śladów, wydobywaniu ich z latencji, nadawaniu im nowych kontekstów i tworzeniu takich ram interpretacyjnych, które pozwolą im ponownie wejść do pamięci kulturowej. ### Kontr-archiwum **Kontr-archiwum** to praktyka zbierania, opisywania i udostępniania śladów, którym dominujące instytucje nie dały miejsca. Może obejmować prywatne fotografie, nagrania, zinowe obiegi, świadectwa, dokumentacje performansów, queerowe efemera, oddolne kolekcje, cyfrowe bazy, archiwa aktywistyczne i artystyczne projekty pamięci. Kontr-archiwum nie jest wyłącznie uzupełnieniem oficjalnego archiwum. Może kwestionować samą logikę kanonizacji: pytać, co uznaje się za warte zachowania, kto ma prawo opisu, jakie formaty zostają uznane za „poważne” źródła i jaką przeszłość instytucje potrafią w ogóle zobaczyć. ### Przesłanie z archiwum do kanonu Jedna z najważniejszych konsekwencji teorii Assmann brzmi: wypadnięcie z kanonu nie musi oznaczać ostatecznej śmierci kulturowej. Materiały archiwalne są otwarte na nowe interpretacje. Mogą zostać wydobyte i przesunięte z archiwum do aktywnej pamięci kulturowej. To przesunięcie nigdy nie jest neutralne. Wymaga pracy badawczej, politycznej, artystycznej i instytucjonalnej. Wymaga także zmiany pytania: coś, co dawniej uznawano za nieistotne, może stać się centralne, gdy pytamy o historię kobiet, osób queerowych, osób trans, migrantek, robotnic, osób z niepełnosprawnościami albo grup kolonizowanych. ### Afirmatywna i transformatywna polityka pamięci W odniesieniu do teorii Nancy Fraser można powiedzieć, że napięcie kanon/archiwum odpowiada napięciu między afirmatywną a transformatywną polityką pamięci. Afirmatywna polityka pamięci dopisuje pojedyncze pominięte nazwiska do istniejącego kanonu. Może mieć znaczenie naprawcze, ale nie narusza samej struktury selekcji. Transformatywna polityka pamięci pyta, jak kanon został zbudowany, kto miał władzę selekcji, jakie formy pamięci zostały wykluczone i jakie archiwa trzeba stworzyć, żeby pamięć kulturowa przestała reprodukować tę samą hierarchię. ### Archiwum a sztuka współczesna Assmann zwraca uwagę, że archiwum jest ważnym polem pracy artystycznej. Artyści i artystki często nie traktują archiwum jako neutralnego magazynu faktów, ale jako materiał do przepisania relacji między pamięcią, śladem, instytucją i widzialnością. Instalacje, projekty dokumentacyjne, praktyki zbierania odpadów, rekonstrukcje i alternatywne kolekcje pozwalają ujawniać to, co oficjalna pamięć usunęła lub zaniedbała. W tym sensie sztuka może pracować z archiwum jako przestrzenią latencji: uruchamiać to, co było uśpione, nadawać znaczenie resztkom i budować nowe formy pamięci wspólnotowej. ### Ograniczenia i krytyki Teoria Assmann wywodzi się z badań nad kulturą europejską, zachodnim kanonem, literaturą i pamięcią Holocaustu. Z tego powodu bywa krytykowana za zbyt uniwersalizujące założenia dotyczące instytucji pamięci. Model archiwum jako latencji zakłada bowiem, że ślady zostały gdzieś zachowane i mogą zostać odnalezione. W wielu kontekstach kolonialnych, postkolonialnych i mniejszościowych sytuacja wygląda inaczej: ślady były aktywnie niszczone, nigdy nie zostały uznane za archiwalne albo nie mogły powstać w bezpiecznej formie. Badaczki feministyczne i queerowe zwracają także uwagę, że osoby marginalizowane często same niszczyły własne ślady z obawy przed represjami. W takich przypadkach kontr-archiwum nie może ograniczać się do odnajdywania istniejących materiałów. Musi także tworzyć nowe ślady: świadectwa, nagrania, performanse, bazy danych, kolekcje, opowieści i formy dokumentacji, które umożliwią przyszłej pamięci coś, czego dawniej nie dało się zachować. ### Znaczenie Znaczenie Aleidy Assmann polega na tym, że dostarczyła jednego z najważniejszych języków do myślenia o tym, jak społeczeństwa pamiętają, zapominają i organizują dostęp do własnej przeszłości. Jej rozróżnienie między pamięcią komunikatywną i kulturową, pamięcią funkcjonalną i magazynową, kanonem i archiwum, komunikatem i śladem pozwala analizować pamięć jako pole władzy, selekcji i potencjalnego oporu. Dla queerowej, feministycznej i mniejszościowej polityki pamięci szczególnie ważna jest jej myśl o archiwum jako przestrzeni latencji. To, co wypadło z kanonu, może powrócić. To, co zostało uznane za marginalne, może stać się kluczowe. To, co przetrwało jako ślad, może otworzyć kontr-historię. Assmann pokazuje, że walka o pamięć nie polega wyłącznie na dopisywaniu nowych nazwisk do starych list. Polega także na przemyśleniu samych mechanizmów pamiętania: kto wybiera, co zostaje zachowane, gdzie przechowywane są ślady, kto ma do nich dostęp i jakie pytania trzeba zadać, aby archiwum zaczęło mówić inaczej.